યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.59

એકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અન્નપાનાઙ્ગનાસઙ્ગાદૃતે નાસ્તીહ કિંચન ।
શુભમસ્ત્વિતિ સંવાદિ મહાન્કિમિવ વાઞ્છતુ

તિર્યઞ્ચઃ પશવો મૂઢા યે ન તુષ્યન્ત્યસાધવઃ ।
ભોગૈઃ કૃપણસર્વસ્વૈરાદિમધ્યાન્તપેલવૈઃ

વિશ્વાસં યાન્તિ યે લોકે તૈરલં નરગર્દભૈઃ ।
ઇતઃ કેશા ઇતો રક્તમિતીયં પ્રમદાતનુઃ

એતયા તોષમાયાન્તિ સારમેયા ન માનવાઃ ।
મૃન્મહીદારુતરવો દેહા માંસમયા અપિ

અધો ભૂરમ્બરં પૃષ્ઠે કિમપૂર્વં સુખાય તુ ।
માત્રાસ્પર્શાનુસારિણ્યો વિવેકપદભઙ્ગુરાઃ

મોહાયૈવાપરામૃષ્ટાઃ સકલા લોકસંવિદઃ ।
સર્વસ્યા એવ પર્યન્તે સુખાશાયાશ્ચ સંસ્થિતમ્

માલિન્યં દુઃખમપ્યેવં જ્વાલાયા ઇવ કજ્જલમ્ ।
આગમાપાયિનોઽનિત્યા મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયક્રિયાઃ

લતા નાગેન્દ્રમૃદિતા ધારયન્તિ ન સંપદઃ ।
પુત્રિકા રક્તમાંસસ્ય કાન્તેયમિતિ સાદરમ્

સ્વદેહનામ્નાઽસ્થિચયે શ્લિષ્યતે મોહકક્રમઃ ।
સર્વં સત્યમિદં રામ સ્થિરમજ્ઞસ્ય તુષ્ટયે

જ્ઞસ્યાસ્થૈર્યમસત્યં ચ જગદ્રામ ન તુષ્ટયે ।
અભુક્તેઽપિ વિષા યૈષા વિષમૂર્ચ્છાં પ્રયચ્છતિ

તાં પરિત્યજ્ય ભોગાસ્થાં સ્વાત્મૈકત્વગતિં ભજ ।
અનાત્મમયભાવેન ચિત્તં સ્થિતિમુપાગતમ્ ।
યદા તદૈતદાજાતં જગજ્જાલમસન્મયમ્

વાસનાવશતો બ્રહ્મમનસા કલ્પિતં વપુઃ ।
તેજસા શ્રિતકુડ્યેન હેમાભત્વમિવાત્મનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વૈરિઞ્ચપદમાસાદ્ય મનો બ્રહ્મન્મહામતે ।
ઇદં જગત્સુઘનતાં કથમાનયતિ ક્રમાત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ગર્ભતલ્પાત્સમુત્થાય પદ્મજઃ પ્રથમઃ શિશુઃ ।
બ્રહ્મેતિ શબ્દમકરોદ્બ્રહ્મા તેન સ ઉચ્યતે

સંકલ્પજાલરૂપસ્ય મનસા કલ્પિતાકૃતેઃ ।
અકરોત્તસ્ય સંકલ્પલક્ષ્મીઃ પદમથોત્તરે

તતઃ સંકલ્પયામાસ પૂર્વં તેજો મહાપ્રભમ્ ।
શરદન્તે લતાચક્રચક્રીકૃતદિગન્તરમ્

પક્ષપ્રતિમનિસ્યૂતકર્મણાતિગુણાક્ષરમ્ ।
પુઞ્જપિઞ્જરપર્યન્તં હેમજ્ઞાનનિભામ્બરમ્

જાલહેમલતાજાલજટાલનિજમન્દિરમ્ ।
કચત્પ્રસરદુદ્યાનાકારકુણ્ડલમણ્ડિતમ્

તં શરીરં મનસ્તસ્મિંસ્તતસ્તેજસિ ભાસ્વરે ।
આત્માકારસમાકારં ભાસ્વરં સમકલ્પયત્

સ તતસ્તેજસસ્તસ્માદભ્યુદેતિ દિવાકરઃ ।
જાલમણ્ડલમધ્યસ્થો જ્વલત્કનકકુણ્ડલઃ

જ્વલજ્જટાભારધરોપાન્તવિસ્ફારપાવકઃ ।
જ્વાલાવિશાલાવયવઃ પૂરિતાકાશમણ્ડલઃ

અથ બ્રહ્મા મહાબુદ્ધિરન્યાસ્તાસ્તેજસઃ કલાઃ ।
અપાલ્ય યદસદ્બ્રહ્મા તરઙ્ગાનિવ સાગરઃ

તેઽપિ સંકલ્પસંપ્રાપ્તસિદ્ધયઃ સમશક્તયઃ ।
યથાસંકલ્પિતં વસ્તુ ક્ષણાદ્દૃષ્ટ્વાપુરગ્રતઃ

સંકલ્પયન્તો યાન્યાંસ્તે નાનાભૂતગણાન્બહૂન્ ।
ભૂતેષ્વન્યાંસ્તુ તેષ્વન્યાંસ્તેષ્વન્યાન્વિવિધાનપિ

સંસ્મૃત્ય વેદાંસ્તદનુ યજ્ઞક્રમગુણાન્બહૂન્ ।
જગદ્ગ્રહાદયં બ્રહ્મા મર્યાદાં સમકલ્પયત્

બ્રાહ્મં રૂપમુપાદાય મનોનામ મહદ્વપુઃ ।
તનોતીત્થમિમાં દૃષ્ટિં ભૂતસંતતિસંકુલામ્

સમુદ્રાચલવૃક્ષાઢ્યાં કૃતલોકોત્તરક્રમામ્ ।
મેરુભૂપીઠદિક્કુઞ્જજટાલોદરમણ્ડલામ્

સુખદુઃખજરાજન્મમરણસ્વાધિબોધિતામ્ ।
રાગદ્વેષમયોદ્વિગ્નાં ગુણત્રયમયાત્મિકામ્

મનોહસ્તૈર્વિરિંચોત્થૈર્યદ્યથા કલ્પિતં પુરા ।
તત્તથૈવાખિલં દ્રષ્ટું દૃશ્યતેઽદ્યાપિ માયયા

ઇત્થં સર્વેષુ ભૂતેષુ કેષુચિત્ત્વથવા પુનઃ ।
સંકલ્પયતિ સંસારં પરં પશ્યતિ ચિત્સ્થિતમ્

મોહ એવંમયો મિથ્યા જાગતઃ સ્થિરતાં ગતઃ ।
સંકલ્પનેન મનસા કલ્પિતોઽચિરતઃ સ્વયમ્

સંકલ્પવશતઃ સર્વાઃ પ્રસવન્તિ જગત્ક્રિયાઃ ।
સંકલ્પવશતો દેવા નિર્યાન્તિ નિયતિસ્થિતાઃ

કોપિતાયાઃ પ્રજાનાથૈર્જગત્સૃષ્ટેઃ કુલોદ્ભવઃ ।
બ્રહ્મા સંચિન્તયત્યેષ પદ્માસનગતઃ પ્રભુઃ

મનઃસ્પન્દનમાત્રેણ ચિત્રં ચિત્તં યદુત્થિતમ્ ।
સૃષ્ટિર્વા ભોગિની સ્ફારા વ્યવહારવિકારિણી

રુદ્રોપેન્દ્રમહેન્દ્રાદ્યા શૈલસાગરસંકુલા ।
પાતાલરોદોદિક્સ્વર્ગમાર્ગસંકટકોટરા

સંકલ્પજાલમત્યન્તં મયેદમભિતસ્તતમ્ ।
અધુનાવિરતોઽસ્મ્યસ્માદ્વિકલ્પોલ્લાસનક્રમાત્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય વિરતઃ કલ્પનાનર્થસંકટાત્ ।
અનાદિમત્પરં બ્રહ્મ સ્મરત્યાત્માનમાત્મના

તમાસાદ્ય તદાભાસે પદે ગલિતમાનસે ।
સુખં તિષ્ઠતિ શાન્તાત્મા તલ્પેઽધઃ શ્રમવાનિવ

નિર્મમો નિરહંકારઃ પરાં શાન્તિમુપાગતઃ ।
અવિક્ષુબ્ધ ઇવામ્ભોધિરાત્મનાત્મનિ તિષ્ઠતિ

ધ્યાનાત્કદાચિદ્ભગવાન્સ્વયં વિરમતિ પ્રભુઃ ।
બન્ધનાત્સલિલસ્યન્દાત્સૌમ્યત્વાદિવ વારિધિઃ

વિચારયતિ સંસારં સુખદુઃખસમન્વિતમ્ ।
આશાપાશશતૈર્બદ્ધં રાગદ્વેષભયાતુરમ્

તતઃ સ કરુણાક્રાન્તમના ભૂતવિભૂતયે ।
કરોતીહ મહાર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

અધ્યાત્મજ્ઞાનગર્ભાણિ વેદવેદાઙ્ગસંગ્રહમ્ ।
પુરાણાદીનિ ચાન્યાનિ મુક્તયે સર્વદેહિનામ્

પુનસ્તત્પદમાલમ્બ્ય પરમાપદ્વિનિર્ગતઃ ।
સ્વસ્થસ્તિષ્ઠતિ શાન્તાત્મા નિર્મન્દર ઇવાર્ણવઃ

અવલોક્ય જગચ્ચેષ્ટાં મર્યાદાં વિનિયોજ્ય ચ ।
બ્રહ્મા કમલપીઠસ્થઃ પુનઃ સ્વાત્મનિ તિષ્ઠતિ

કદાચિત્કેવલં સર્વસંકલ્પપરિહીનયા ।
યદૃચ્છયાનુગ્રહાર્થં લોકક્રમવદાસ્થિતઃ

નાર્જવં નાસ્ય સંત્યાગો વપુષો નચ સંગ્રહઃ ।
નાના ન ચેતનં નેહ ન સ્થિતિર્નાસ્થિતિઃ સ્થિતા

સર્વભાવસમારમ્ભઃ સમઃ સર્વાસુ વૃત્તિષુ ।
પરિપૂર્ણાર્ણવાકારો મુક્તશેષોઽવતિષ્ઠતે

કદાચિત્કેવલં સર્વસંકલ્પપરિહીનયા ।
યદૃચ્છયાનુગ્રહાર્થ લોકાનાં પ્રતિબુધ્યતે

એષાબ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પુણ્યા યા મયોક્તા મહામતે ।
યાતાં વિધિસુરાનીકૌ તામેતાં સાત્ત્વિકીમપિ

ચિત્સર્ગોપરમાકાશે બ્રહ્મણો યન્મનઃફલમ્ ।
ઉદેતિ પ્રથમઃ સૈવ બ્રહ્મત્વં સમવાશ્નુતે

સર્ગે સ્થિતિં ગતે ત્વન્યા યોદેતિ કલ્પનાપરા ।
સા વ્યોમાનિલમાશ્રિત્ય પ્રવિશ્યૌષધિપલ્લવાન્

કાચિત્સુરત્વમાયાતિ કાચિદાયાતિ યક્ષતામ્ ।
ઉદેતિ પ્રથમં સૈષા બ્રહ્મત્વં સમવાશ્નુતે

યા યત્સત્ત્વં સમન્વેતિ સા તદેવાશુ જાયતે ।
જાતા સંસર્ગવશતસ્તસ્મિન્નેવ ચ જન્મનિ ।
બધ્યતે મુચ્યતે વાસૌ સ્વયમન્વારભેદતઃ

ઇત્થં ગતાસ્થિતિરિયં કિલ રામભદ્ર
સૃષ્ટિઃ સ્ફુટપ્રકટસંકટકર્મલબ્ધા ।
આવિર્ભવેદ્વિવિધવેગવિહારભાર-
સંરમ્ભગર્ભવિધૃતા કલનાપદે સા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે કમલજવ્યવહારવર્ણનં નામૈકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ