યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.48

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ક્રિયાવિશેષબહુલા ભોગૈશ્વર્યહતાશયાઃ ।
નાપેક્ષન્તે યદા સત્યં ન પશ્યન્તિ શઠાસ્તદા

યે તુ પારં ગતા બુદ્ધેરિન્દ્રિયૈર્ન વશીકૃતાઃ ।
ત એનાં જાગતીં માયાં પશ્યન્તિ કરબિલ્વવત્

તુચ્છાં તાં જાગતીં માયાં દૃષ્ટ્વા જીવો વિચારવાન્ ।
અહંકારમયીં માયાં ત્યજત્યહિરિવ ત્વચમ્

અસક્તતાં તતોઽભ્યેત્ય પુના રામ ન જાયતે ।
ક્ષેત્રેષ્વપિ ચિરં તિષ્ઠન્બીજં દગ્ધમિવાગ્નિના

આધિવ્યાધિપરીતાય પ્રાતર્વાદ્ય વિનાશિને ।
પ્રયતન્તે શરીરાય હિતમજ્ઞાસ્તુ નાત્મને

ત્વમપ્યજ્ઞવદજ્ઞસ્ય શરીરસ્ય સમીહિતમ્ ।
મા સંપાદય દુઃખાય ભવાત્મૈકપરાયણઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
દાશૂરાખ્યાયિકેવેયં સુખસંસારચક્રિકા ।
કલ્પનારચિતાકારા વસ્તુશૂન્યેતિ કિં પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જગન્માયાસ્વરૂપસ્ય વર્ણનાવ્યપદેશતઃ ।
દાશૂરાખ્યાયિકા રામ વર્ણ્યમાનાં મયા શૃણુ

અસ્ત્યસ્મિન્વસુધાપીઠે વિચિત્રકુસુમદ્રુમઃ ।
માગધો નામ વિખ્યાતઃ શ્રીમાઞ્જનપદો મહાન્

કદમ્બવનવિસ્તારલીલાવલિતજઙ્ગલઃ ।
વિચિત્રવિહગવ્યૂહસર્વાશ્ચર્યમનોહરઃ

સસ્યસંકટસીમાન્તઃ પુરોપવનમણ્ડિતઃ ।
કમલોત્પલકહ્લારપૂર્ણસર્વસરિત્તટઃ

ઉદ્યાનદોલાવિલસલ્લલનાગેયઘુંઘુમઃ ।
નિશોપભુક્તકુસુમનીરન્ધ્રવિશિખાવનિઃ

તત્રૈકસ્મિન્ગિરિતટે કર્ણિકારસમાકુલે ।
કદલીખણ્ડનીરન્ધ્રનીપગુલ્મવિરાજિતે

પુષ્પૌઘસ્ફૂર્જદનિલે કેસરારુણધૂલિનિ ।
કારણ્ડવકૃતારાવે રસત્સરસસારસે

તસ્મિન્નગવરે પુણ્યે વિચિત્રવિહગદ્રુમે ।
કશ્ચિત્પરમધર્માત્મા મુનિરાસીન્મહાતપાઃ

દાશૂરનામા મહતા તપોયોગેન સંયુતઃ ।
કદમ્બપૃષ્ઠવાસ્તવ્યો વીતરાગો મહામતિઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અસૌ તપસ્વી ભગવન્વિપિને કેન હેતુના ।
કથં ચાપ્યવસત્પૃષ્ઠે કદમ્બસ્ય મહાતરોઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શરલોમેતિ વિખ્યાતઃ પિતા તસ્ય બભૂવ હ ।
રામાઽપર ઇવ બ્રહ્મા તસ્મિન્નેવાવસદ્ગિરૌ

તસ્યાસાવેકપુત્રોઽભૂત્કચો દેવગુરોરિવ ।
તેન સાર્ધં સ પુત્રેણ નીતવાઞ્જીવિતં વને

અથાસૌ શરલોમાત્ર ભુક્ત્વા યુગગણં યયૌ ।
ત્યક્તદેહઃ સુરાગારં મુક્તનીડઃ ખગો યથા

એક એવ વને તસ્મિન્દાશૂરઃ પ્રરુરોદ હ ।
દશાપનીતપિતૃકઃ કરુણં કુરરો યથા

માતાપિતૃવિયોગેન શોકસંતાપિતાશયઃ ।
મ્લાનિમભ્યાયયૌ નૂનં હેમન્ત ઇવ પઙ્કજમ્

બાલોઽસાવતિદીનાત્મા વનદેવતયા વને ।
ઇત્થમાશ્વાસિતો રામ તદાઽદૃશ્યશરીરયા

ઋષિપુત્ર મહાપ્રાજ્ઞ કિમજ્ઞ ઇવ રોદિષિ ।
સંસારસ્ય ન કસ્માત્ત્વં સ્વરૂપં વેત્સિ ચઞ્ચલમ્

સર્વદૈવેદૃશી સાધો સંસારે સંસૃતિશ્ચલા ।
જાયતે જીવ્યતે પશ્ચાદવશ્યં ચ વિનશ્યતિ

યદ્યત્કિંચિદ્દૃશ્યદૃશિ બ્રહ્માદિકમિદં મુને ।
ગન્તવ્યસ્તેન સર્વેણ વિનાશો નાત્ર સંશયઃ

તદર્થં મા કૃથા વ્યર્થં વિષાદં મરણે પિતુઃ ।
અવશ્યભાવ્યસ્તમયો જાતસ્યાહર્ષતેરિવ

અશરીરામિતિ શ્રુત્વા ગિરમારક્તલોચનઃ ।
ધૈર્યમાસાદયામાસ શિખણ્ડી સ્તનિતાદિવ

ઉત્થાયાવશ્યકં કૃત્વા પાશ્ચાત્યં પિતુરાદરાત્ ।
ચકાર તપસે બુદ્ધિં દૃઢામુત્તમસિદ્ધયે

બ્રાહ્મેણ કર્મણા તસ્ય વિપિને ચરતસ્તપઃ ।
અનન્તસંકલ્પમયં શ્રોત્રિયત્વં બભૂવ હ

અજ્ઞાતજ્ઞેયબુદ્ધેસ્તુ શ્રોત્રિયસ્ય તયા તયા ।
ન વિશશ્રામ ચેતોઽસ્ય પવિત્રેઽપિ ધરાતલે

કેવલં સર્વમેવેદમપિ શુદ્ધં ધરાતલમ્ ।
અશુદ્ધમિવ પશ્યન્સ ન રેમે ક્વચિદેવ હિ

અથ સંકલ્પયામાસ સ્વસંકલ્પનયૈવ સઃ ।
વૃક્ષાગ્રમેવ સંશુદ્ધં સ્થિતિસ્તત્રોચિતા મમ

તદિદાનીં તપસ્તપ્સ્યે તપસા યેન શાખિષુ ।
ખગવત્સ્થિતિમાપ્નોમિ શાખાસુ ચ દલેષુ ચ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સંજ્વાલ્ય હુતાશમતિભાસ્વરમ્ ।
જુહાવ તસ્મિન્પ્રોત્કૃત્ત્ય માંસં સ્વસ્કન્ધભિત્તિતઃ

અથ ગીર્વાણવૃન્દસ્ય સમગ્રા ગલભિત્તયઃ ।
મન્મુખત્વેન મા યાન્તુ વિપ્રમાંસેન ભસ્મતામ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભગવાન્સપ્તાર્ચિસ્તસ્ય દેવતા ।
પુરો બભૂવ દીપ્તાંશુર્દીપ્તાંશુર્વાક્પતેરિવ

ઉવાચ વચનં ધીરં કુમારાભિમતં વરમ્ ।
ગૃહાણ સ્થાપિતં સાધો કોશાકાશાન્મણિં યથા

ઇત્યુક્તવન્તમનલમર્ઘપુષ્પેણ શોભિના ।
સંપૂજ્ય સ્તુતિવાદેન પ્રાહ વિપ્રકુમારકઃ

ભગવન્ ભૂતપૂર્ણાયા ભુવઃ પાવનમણ્ડલમ્ ।
નાપ્નોમિ તેન વૃક્ષાણામુપરિ સ્થિતિરસ્તુ મે

ઇત્યુક્તે મુનિપુત્રેણ સર્વદેવમુખં શિખી । ।
એવમસ્તુ તવેત્યુક્ત્વા જગામાન્તર્દ્ધિમીશ્વરઃ

તસ્મિન્નન્તર્હિતે દેવે ક્ષણાત્સાન્ધ્ય ઇવામ્બુજે ।
પૂર્ણકામઃ કુમારોઽસૌ પૂર્ણેન્દુરિવ ચાબભૌ

અધિગતાભિમતાનનમણ્ડલ-
દ્યુતિભરેણ જહાસ સ તુષ્ટિમાન્ ।
શશિનમાપ્તકલાકુલમમ્બુજં
વિકસિતં ચ સિતસ્મિતશોભિના

ઇત્યાર્ષે શ્રીવસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે દાશૂરો૦ દાશૂરવરપ્રદાનવર્ણનં નામાષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ