યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.46

ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રમ્યે ધનેષુ દારાદૌ શોકસ્યાવસરો હિ કઃ ।
ઇન્દ્રજાલેક્ષણાદ્દૃષ્ટે નષ્ટે કા પરિદેવના

ગન્ધર્વનગરસ્યાર્થે દૂષિતે ભૂષિતે તથા ।
અવિદ્યાંશે સુતાદૌ વા કઃ ક્રમઃ સુખદુઃખયોઃ

રમ્યે ધનેઽથ દારાદૌ હર્ષસ્યાવસરો હિ કઃ ।
વૃદ્ધાયાં મૃગતૃષ્ણાયાં કિમાનન્દો જલાર્થિનામ્

ધનદારેષુ વૃદ્ધેષુ દુઃખં યુક્તં ન તુષ્ટયઃ ।
વૃદ્ધાયાં મોહમાયાયાં કઃ સમાશ્વાસવાનિહ

યૈરેવ જાયતે રાગો મૂર્ખસ્યાધિકતાગતૈઃ ।
તૈરેવ ભોગૈઃ પ્રાજ્ઞસ્ય વિરાગ ઉપજાયતે

નષ્ટે ધનેઽથ દારાદૌ હર્ષસ્યાવસરો હિ કઃ ।
પારાવલોકિનસ્ત્વેતૈર્વિરાગં યાન્તિ સાધવઃ

અતો રાઘવ તત્ત્વજ્ઞો વ્યવહારેષુ સંસૃતેઃ ।
નષ્ટં નષ્ટમુપેક્ષસ્વ પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમુપાહર

અનાગતાનાં ભોગાનામવાઞ્છનમકૃત્રિમમ્ ।
આગતાનાં ચ સંભોગ ઇતિ પણ્ડિતલક્ષણમ્

સંસારસંભ્રમે હ્યસ્મિંશ્છન્નાત્મન્યાતતાયિનિ ।
તથા વિહર સંબુદ્ધો યથા નાયાસિ મૂઢતામ્

સંસારાડમ્બરસ્યાસ્ય પ્રપઞ્ચરહિતે ક્રમે ।
સમ્યગ્જ્ઞા નાનુપશ્યન્તિ યે હતાસ્તે કુબુદ્ધયઃ

યયા કયાચિદ્યુક્ત્યૈવ દૃશ્યાદ્યસ્ય ગતા રતિઃ ।
પરિમજ્જતિ તસ્યાસ્થા ન ક્વચિદ્વિમલા મતિઃ

યસ્યાસદિદમિત્યાસ્થા નિવૃત્તા સર્વવસ્તુષુ ।
ક્રોડીકરોતિ સર્વજ્ઞં નાવિદ્યા તમવાસ્તવી

અહં જગચ્ચૈકમિદં સર્વમેવેતિ યસ્ય ધીઃ ।
આસ્થાનાસ્થે પરિત્યજ્ય સંસ્થિતા સ ન મજ્જતિ

શુદ્ધં સદસતોર્મધ્યં પદં બુદ્ધ્યાઽવલમ્બ્ય ચ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં દૃશ્યં મા ગૃહાણ વિમુઞ્ચ મા

અત્યન્તવિરતઃ સ્વસ્થઃ સર્વવાસવિવર્જિતઃ ।
વ્યોમવત્તિષ્ઠ નીરાગો રામ કાર્યપરોઽપિ સન્

યસ્ય નેચ્છા ન વાનિચ્છા જ્ઞસ્ય કર્મણિ તિષ્ઠતઃ ।
ન તસ્ય લિપ્યતે પ્રજ્ઞા પદ્મપત્રમિવામ્બુભિઃ

દર્શનસ્પર્શનાદીનિ મા કરોતુ કરોતુ ચ ।
તવેન્દ્રિયમનો ગૌણં ત્વમનિચ્છો ભવાત્મવાન્

મમેદમિત્યસદ્ભૂતમિન્દ્રિયાર્થે ભવન્મનઃ ।
મા નિમજ્જત્વમગ્નઃ સન્મા કરોતુ કરોતુ વા

યદા તે નેન્દ્રિયાર્થશ્રીઃ સ્વદતે હૃદિ રાઘવ ।
તદા વિજ્ઞાતવિજ્ઞાનઃ સમુત્તીર્ણભવાર્ણવઃ

આસ્વાદિતેન્દ્રિયાર્થસ્ય સતનોરતનોરપિ ।
અનિચ્છતોઽપિ સંપન્ના મુક્તિરર્થવશાત્તવ

ઉચ્ચૈઃપદાય પરયા પ્રજ્ઞયા વાસનાગણાત્ ।
પુષ્પાદ્ગન્ધમિવોદારં ચેતો રામ પૃથક્કુરુ

સંસારામ્બુનિધાવસ્મિન્વાસનામ્બુપરિપ્લુતે ।
યે પ્રજ્ઞા નાવમારૂઢાસ્તે તીર્ણા વુડિતાઃ પરે

ક્ષુરધારાપ્રમિતયા ધિયા પરમધીરયા ।
પ્રવિચાર્યાત્મનસ્તત્ત્વં તતઃ સ્વપદમાવિશ

યથા તત્ત્વવિદઃ પ્રાજ્ઞા જ્ઞાનબૃંહિતચેતસઃ ।
વિહરન્તિ તથા રામ વિહર્તવ્યં ન મૂઢવત્

જીવન્મુક્તા મહાત્માનો નિત્યતૃપ્તા મહાધિયઃ ।
આચારૈરનુગન્તવ્યા ન ભોગકૃપણાઃ શઠાઃ

ન ત્યજન્તિ ન વાઞ્છન્તિ વ્યવહારં જગદ્ગતમ્ ।
સર્વમેવાનુવર્તન્તે પારાવારવિદો જનાઃ

પ્રભાવસ્યાભિમાનસ્ય ગુણાનાં યશસઃ શ્રિયઃ ।
ન ક્વચિત્કૃપણા લોકે મહાન્તસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

સુશૂન્યેઽપિ ન ખિદ્યન્તે દેવોદ્યાને નસઙ્ગિનઃ ।
નિયતિં ચ ન મુઞ્ચન્તિ મહાન્તો ભાસ્કરા ઇવ

વિગતેચ્છા યથાપ્રાપ્તવ્યવહારાનુવર્તિનઃ ।
વિચરન્તિ સમુન્નદ્ધાઃ સ્વસ્થા દેહરથે સ્થિતાઃ

ત્વમપિ પ્રાપ્તવાન્ રામ વિવેકમિમમાતતમ્ ।
પ્રજ્ઞાબલેન ચાનેન જ્ઞાને સ્વસ્થોઽસિ સુન્દર

સ્પષ્ટાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય નિર્માનો ગતમત્સરઃ ।
વિહરાસ્મિન્ભુવઃ પીઠે પરાં સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ

સ્વસ્થઃ સર્વેહિતત્યાગી દૂરાલોકનવાઞ્છનઃ ।
પરાં શીતલતામન્તરાદાય વિહરાનઘ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્થં ગિરા વિમલયા વિમલાશયસ્ય
રામો મુનેઃ સપદિ મૃષ્ટ ઇવાબભાસે ।
જ્ઞાનામૃતેન મધુરેણ વિરાજિતાન્તઃ
પૂર્ણઃ શશાઙ્ક ઇવ શીતલતાં જગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે જીવન્મુક્તસ્થિતગુણવર્ણનં નામ ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ