યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.2

દ્વિતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથૈતદભ્યુપગમે વચ્મિ વેદ્યવિદાં વર ।
સમસ્તકલનાતીતે મહાચિદ્વ્યોમ્નિ નિર્મલે

જગદાદ્યઙ્કુરસ્તત્ર યદ્યસ્તિ તદસૌ તદા ।
કૈરિવોદેતિ કથય કારણૈઃ સહકારિભિઃ

સહકારિકારણાનામભાવે ત્વઙ્કુરોદ્ગતિઃ ।
વન્ધ્યાકન્યેવ દૃષ્ટેહ ન કદાચન કેનચિત્

સહકારિકારણાનામભાવે યદ્યવોદિતમ્ ।
મૂલકારણમેવાઙ્ગ તત્સ્વભાવસ્થિતિં ગતમ્

સર્ગાદૌ સર્ગરૂપેણ બ્રહ્મૈવાત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
યથાસ્થિતમનાકારં ક્વ જન્યજનકક્રમઃ

અથ પૃથ્વ્યાદયોઽન્યે વા કેચિદત્રોપકુર્વતે ।
સહકારિકારણત્વં તત્પૂર્વં ચાત્ર દૂષણમ્

તસ્માત્પદે જગચ્છાન્તમાસ્તે તત્સહકારિભિઃ ।
ચિત્તાત્પ્રસરતીત્યુક્તિર્વાલસ્ય ન વિપશ્ચિતઃ

તસ્માદ્રામ જગન્નાસીન્ન ચાસ્તિ ન ભવિષ્યતિ ।
ચેતનાકાશમેવાશુ કચતીત્થમિવાત્મનિ

અત્યન્તાભાવ એવાસ્ય જગતો વિદ્યતે યદા ।
તદા બ્રહ્મેદમખિલમિતિ તદ્રામ નાન્યથા

પૂર્વ પ્રધ્વંસનાન્યોન્યાભાવૈર્યદુપશામ્યતિ ।
ન શામ્યત્યેવ તચ્ચિત્તે શામ્યત્યેવ તુ દૃશ્યતે

અત્યન્તાભાવ એવાસ્ય ભાવૈર્યદુપશામ્યતિ ।
ન શામ્યત્યેવ સચ્ચિત્તે ક્વ શામ્યત્યેવ દૃશ્યતા

અત્યન્તાભાવ એવાતો જગદ્દૃશ્યસ્ય સર્વથા ।
વર્જયિત્વેતરા યુક્તિર્નાસ્ત્યેવાનર્થસંક્ષયે

ચિદાકાશસ્ય બોધોઽયં જગદ્ભાતીતિ યત્સ્થિતમ્ ।
અયં સોઽહમિદં નાહં લોકે ચિત્રકથા યથા

ઇદમદ્યાદિ પૃથ્વ્યાદિ તથેદં વત્સરાદિ ચ ।
અયં કલ્પઃ ક્ષણશ્ચાયમિમે મરણજન્મની

અયં કલ્પાન્તસંરમ્ભો મહાકલ્પાન્ત એષ સઃ ।
અયં સ સર્ગપ્રારમ્ભો ભાવ્યભાવક્રમસ્ત્વસૌ

લક્ષ્માણીમાનિ કલ્પાનામિમા બ્રહ્માણ્ડકોટયઃ ।
એતે ચેમે પરિગતા ઇમે ભૂય ઉપાગતાઃ

ઇમાનિ ધિષ્ણ્યજાલાનિ દેશકાલકલા ઇમાઃ ।
મહાચિત્પરમાકાશમનાવૃતમનન્તકમ્

યથાપૂર્વં સ્થિતં શાન્તમિત્યેવં કચતિ સ્વયમ્ ।
પરમાણુસહસ્રાંશુભાસ એતા મહાચિતેઃ

સ્વયમન્તશ્ચમત્કારો યઃ સમુદ્ગીર્યતે ચિતા ।
તત્સર્ગભાનં ભાતીદમરૂપં નતુ ભિત્તિમત્

નોદ્યન્તિ નચ નશ્યન્તિ નાયાન્તિ નચ યાન્તિ ચ ।
મહાશિલાસુ લેખાનાં સન્નિવેશા ઇવાચલાઃ

ઇમે સર્ગાઃ પ્રસ્ફુરન્તિ સ્વાત્મનાત્મનિ નિર્મલે ।
નભસીવ નભોભાગા નિરાકારા નિરાકૃતૌ

દ્રવત્વાનીવ તોયસ્ય સ્પન્દા ઇવ સદાગતૌ ।
આવર્તા ઇવ ચામ્ભોધેર્ગુણિનો વા યથા ગુણાઃ

વિજ્ઞાનઘનમેવૈકમિદમેવમવસ્થિતમ્ ।
સોદયાસ્તમયારમ્ભમનન્તં શાન્તમાતતમ્

સહકાર્યાદિહેતૂનામભાવે શૂન્યતો જગત્ ।
સ્વયંભૂર્જાયતે ચેતિ કિલોન્મત્તકફૂત્કૃતમ્

પ્રશાન્તસર્વાર્થકલાકલઙ્કો
નિરસ્તનિઃશેષવિકલ્પતલ્પઃ ।
ચિરાય વિદ્રાવિતદીર્ઘનિદ્રો
ભવાભયો ભૂષિતભૂઃ પ્રબુદ્ધઃ ॥ ૨૫ ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે સ્થિતિબીજોપન્યાસો નામ દ્વિતીયઃ સર્ગઃ