યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.27

સપ્તવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્મિંસ્તદા વર્તમાને ઘોરે સમરસંભ્રમે ।
દેવાસુરશરીરેષુ ગર્તેષ્વભ્રોદરેષ્વિવ

વહત્સ્વસૃક્પ્રવાહેષુ ગઙ્ગાપૂરેષ્વિવામ્બરાત્ ।
દામ્નિ વેષ્ટિતદેવૌઘકૃતક્ષ્વેડાઘનારવે

વ્યાલે નિજકરાકૃષ્ટિપિષ્ટસર્વસુરાલયે ।
કટે કઠિનસંરમ્ભસઙ્ગરક્ષપિતામરે

ઐરાવતે ક્ષીણરવે પલાયનપરાયણે ।
પ્રવૃદ્ધે દાનવાનીકે મધ્યાહ્ન ઇવ ભાસ્કરે

પતિતાઙ્ગવ્યથાર્તાનિ પ્રસ્રવદ્રુધિરાણિ ચ ।
પયાંસીવાવસેતૂનિ દેવસૈન્યાનિ દુદ્રુવુઃ

દામવ્યાલકટાસ્તાનિ ચિરમન્તર્હિતાનિ ચ ।
અનુજગ્મુર્લસન્નાદસિન્ધનાનીવ પાવકાઃ

અન્વિષ્ટાનપિ યત્નેન નાલભન્તાસુરાઃ સુરાન્ ।
ઘનજાલવનોડ્ડીનાન્સિંહા હરિણકાનિવ

અલબ્ધેષ્વમરૌઘેષુ દામવ્યાલકટાસ્તદા ।
જગ્મુઃ પાતાલકોશસ્થં પ્રભું પ્રમુદિતાશયાઃ

અથ દેવા વિષણ્ણાસ્તે ક્ષણમાશ્વાસ્ય વૈ યયુઃ ।
જયોપાયાય વિજિતા બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્

તેષામાવિરભૂદ્બ્રહ્મા રક્તરક્તાનનશ્રિયામ્ ।
સાયં રક્તીકૃતામ્બૂનામબ્ધીનામિવ ચન્દ્રમાઃ

પ્રણમ્ય તે સુરાસ્તસ્મા અનર્થં શમ્બરેહિતમ્ ।
સમ્યક્પ્રકથયામાસુર્દામવ્યાલકટક્રમમ્

તદાકર્ણ્યાખિલં બ્રહ્મા વિચાર્ય સ વિચારવિત્ ।
ઉવાચેદં સુરાનીકમાશ્વાસનકરં વચઃ

શ્રીબ્રહ્મોવાચ ।
શતવર્ષસહસ્રાન્તે શમ્બરેણ હરેઃ કરાત્ ।
મર્તવ્યં સમરેશસ્ય તત્કાલં સંપ્રતીક્ષતામ્

દામવ્યાલકટાનેતાનદ્ય ત્વમરસત્તમાઃ ।
યોધયન્તઃ પલાયધ્વં માયાયુદ્ધેન દાનવાન્

યુદ્ધાભ્યાસવશાદેષાં મુકુરાણામિવાશયે ।
અહંકારચમત્કારઃ પ્રતિબિમ્બમુપૈષ્યતિ

ગૃહીતવાસનાસ્ત્વેતે દામવ્યાલકટાઃ સુરાઃ ।
સુજેયા વો ભવિષ્યન્તિ લગ્નજાલાઃ ખગા ઇવ

અદ્ય ત્વવાસના હ્યેતે સુખદુઃખવિવર્જિતાઃ ।
ધૈર્યેણારીન્વિનિઘ્નન્તો દેવા દુર્જયતાં ગતાઃ

વાસનાતન્તુબદ્ધા યે આશાપાશવશીકૃતાઃ ।
વશ્યતાં યાન્તિ તે લોકે રજ્જુબદ્ધાઃ ખગા ઇવ

યે ભિન્નવાસના ધીરાઃ સર્વત્રાસક્તબુદ્ધયઃ ।
ન હૃષ્યન્તિ ન કુપ્યન્તિ દુર્જયાસ્તે મહાધિયઃ

યસ્યાન્તર્વાસનારજ્જ્વા ગ્રન્થિબન્ધઃ શરીરિણઃ ।
મહાનપિ બહુજ્ઞોઽપિ સ બાલેનાપિ જીયતે

અયં સોઽહં મમેદં તદિત્યાકલ્પિતકલ્પનઃ ।
આપદાં પાત્રતામેતિ પયસામિવ સાગરઃ

ઇયન્માત્રપરિચ્છિન્નો યેનાત્મા ભવ્યભાવિતઃ ।
સ સર્વજ્ઞોઽપિ સર્વત્ર પરાં કૃપણતાં ગતઃ

અનન્તસ્યાપ્રમેયસ્ય યેનેયત્તા પ્રકલ્પિતા ।
આત્મનસ્તસ્ય તેનાત્મા સ્વાત્મનૈવાવશીકૃતઃ

આત્મનો વ્યતિરિક્તં યત્કિંચિદસ્તિ જગત્ત્રયે ।
યત્રોપાદેયભાવેન બદ્ધા ભવતુ વાસના

આસ્થામાત્રમનન્તાનાં દુઃખાનામાકરં વિદુઃ ।
અનાસ્થામાત્રમભિતઃ સુખાનામાકરં વિદુઃ

દામવ્યાલકટા યાવદનાસ્થા ભવસંસ્થિતૌ ।
તાવન્ન નામ જેયાવો મશકાનામિવાનલાઃ

અન્તર્વાસનયા જન્તુર્દીનતામનુયાતયા ।
જિતો ભવત્યન્યથા તુ મશકોઽપ્યમરાચલઃ

વિદ્યતે વાસના યત્ર તત્ર સા યાતિ પીનતામ્ ।
ગુણો ગુણિનિ હિ દ્વિત્વં સતો દૃષ્ટં હિ નાસતઃ

અયં સોઽહં મમેદં ચેત્યેવમન્તઃ સવાસનમ્ ।
યથા દામાદયઃ શક્ર ભાવયન્તિ તથા કુરુ

યા યા જનસ્ય વિપદો ભાવાભાવદશાશ્ચ યાઃ ।
તૃષ્ણાકરઞ્જવલ્લ્યાસ્તા મઞ્જર્યઃ કટુકોમલાઃ

વાસનાતન્તુબદ્ધો યો લોકો વિપરિવર્તતે ।
સા પ્રવૃદ્ધાતિદુઃખાય સુખાયોચ્છેદમાગતા

ધીરોઽપ્યતિબહુજ્ઞોઽપિ કુલજોઽપિ મહાનપિ ।
તૃષ્ણયા બધ્યતે જન્તુઃ સિંહઃ શૃઙ્ખલયા યથા

દેહપાદપસંસ્થસ્ય હૃદયાલયગામિનઃ ।
તૃષ્ણા ચિત્તખગસ્યેયં વાગુરા પરિકલ્પિતા

દીનો વાસનયા લોકઃ કૃતાન્તેનાપકૃષ્યતે ।
રજ્જ્વેવ બાલેન ખગો વિવશો ભૃશમુચ્છવસન્

અલમાયુધભારેણ સંગરભ્રમણેન ચ ।
વાસનાયા વિપર્યાસં યુક્ત્યા યત્નાદ્રિપોઃ કુરુ

અન્તરા ક્ષુભિતે ધૈર્યે રિપોરમરનાયક ।
ન શસ્ત્રાણિ ન ચાસ્ત્રાણિ ન શાસ્ત્રાણિ જયન્તિ ચ

દામવ્યાલકટાસ્ત્વેતે યુદ્ધાભ્યાસવશેન ચ ।
અહંકારમયીં મત્તાસ્તે ગ્રહીષ્યન્તિ વાસનામ્

યદા તેઽત્યજ્ઞપુરુષાઃ શમ્બરેણ વિનિર્મિતાઃ ।
વાસનામાશ્રયિષ્યન્તિ તદા યાસ્યન્તિ જેયતામ્

તત્તાવદ્યુક્તિયુદ્ધેન તાન્પ્રબોધયતામરાઃ ।
યાવદભ્યાસવશતો ભવિષ્યન્તિ સવાસનાઃ

તતો વશ્યા ભવિષ્યન્તિ ભવતાં બદ્ધવાસનાઃ ।
તૃષ્ણાઽપ્રોતાશયા લોકે ન ચ કેચન પેલવાઃ

સમવિષમમિદં જગત્સમગ્રં
સમુપનતં સ્થિરતાં સ્વવાસનાન્તઃ ।
ચલચલલહરીભરો યથાબ્ધા-
વત ઇહ સૈવ ચિકિત્સ્યતાં પ્રયાતા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે પિતામહવાક્યં નામ સપ્તવિંશઃ સર્ગઃ