યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.17

સપ્તદશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્ભૃગુપુત્રસ્ય પ્રતિભાસાનુભૂતિતઃ ।
યથૈષા સફલા જાતા તથાન્યસ્ય ન કિં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇયં પ્રથમમુત્પન્ના સા તનુર્બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
શુદ્ધા જાતિર્ભાર્ગવસ્ય નાન્યજન્મકલઙ્કિતા

સર્વૈષણાનાં સંશાન્તૌ શુદ્ધચિત્તસ્ય યા સ્થિતિઃ ।
તત્સત્યમુચ્યતે સૈષા વિમલા ચિદુદાહૃતા

મનોનિર્મલસત્ત્વાત્મ યદ્ભાવયતિ યાદૃશમ્ ।
તત્તથાશુ ભવત્યેવ યથાવર્તો ભવેત્પયઃ

યથા ભૃગુસુતસ્યૈવ વિભ્રમઃ પ્રોત્થિતઃ સ્વયમ્ ।
પ્રત્યેકમપ્યેવમેવ દૃષ્ટાન્તોઽત્ર ભૃગોઃ સુતઃ

બીજસ્યાઙ્કુરપત્રાદિ સ્વં ચમત્કુરુતે યથા ।
સર્વેષાં ભૂતસઙ્ઘાનાં ભ્રમખણ્ડાસ્તથૈવ હિ

યદિદં દૃશ્યતે વિશ્વમેવમેવાખિલં જગત્ ।
પ્રત્યેકમુદિતં મિથ્યા મિથ્યૈવાસ્તમુપૈતિ ચ

નાસ્તમેતિ નચોદેતિ જગત્કિંચન કસ્યચિત્ ।
ભ્રાન્તિમાત્રમિદં માયામુગ્ધેવ પરિજૃમ્ભતે

યથા સંપ્રતિભાસસ્થઃ સ્વયં સંસારખણ્ડકઃ ।
તથા તેષાં સહસ્રાણિ મિથ્યા દૃષ્ટાનિ સન્તિ હિ

સ્વપ્નસંકલ્પનગરવ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્।
પૃથગ્યથા ન દૃશ્યન્તે તથૈતે સંસૃતિભ્રમાઃ

એવં નગરવૃન્દાનિ નભસ્સંકલ્પરૂપિણિ ।
સન્તિ તાનિ ન દૃશ્યન્તે મિથ્યાજ્ઞાનદૃશં વિના

પિશાચયક્ષરક્ષાંસિ સન્ત્યેવંરૂપકાણિ હ ।
સંકલ્પમાત્રદેહાનિ સુખદુઃખમયાનિ ચ

એવમેવ વયં ચેમે સંપન્ના રઘુનન્દન ।
સ્વસંકલ્પાત્મકાકારા મિથ્યાસત્યત્વભાવિનઃ

એવંરૂપૈવ હિ પરે વિદ્યતે સર્ગસંતતિઃ ।
ન વાસ્તવી વસ્તુતા તુ સંસ્થિતૈવમવસ્તુનિ

પ્રત્યેકમુદિતં વિશ્વમેવમેવ મુધૈવ હિ ।
વનગુલ્મકરૂપેણ વસન્તૈકરસો યથા

પ્રથમોઽયં સ્વસંકલ્પઃ પ્રથામભ્યાગતો યથા ।
તથાતિપરમાર્થેન દૃષ્ટેનેત્થં વિભાવ્યતે

પ્રત્યેકમુદિતં ચિત્તં સ્વસ્વભાવોદરસ્થિતમ્ ।
ઇદમિત્થં સમારમ્ભં જગત્પશ્યન્વિનશ્યતિ

પ્રતિભાસવશાદસ્તિ નાસ્તિ વસ્ત્વવલોકનાત્।
દીર્ઘસ્વપ્નો જગજ્જાલમાલાનં ચિત્તદન્તિનઃ

ચિત્સત્તૈવ જગત્સત્તા જગત્સત્તૈવ ચિત્તકમ્ ।
એકાભાવાદ્વયોર્નાશઃ સ ચ સત્યવિચારણાત્

શુદ્ધસ્ય પ્રતિભાસો હિ સત્યો ભવતિ ચેતસઃ ।
પ્રમાર્જનાદિવ મણેર્મલિનસ્યેહ યુક્તિતઃ

ચિરમેકદૃઢાભ્યાસાચ્છુદ્ધિર્ભવતિ ચેતસઃ ।
અનાક્રાન્તસ્ય સંકલ્પૈઃ પ્રતિભોદેતિ ચેતસઃ

સુવર્ણં ન સ્થિતિં યાતિ મલવત્યંશુકે યથા ।
એકા દૃષ્ટિઃ સ્થિતિં યાતિ ન મ્લાને ચિત્તકે તથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પ્રતિભાસાત્મનિ જગત્યેતે કાલક્રિયાક્રમાઃ ।
સોદયાસ્તમયા જાતાઃ કથં શુક્રસ્ય ચેતસઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યાદૃગ્જગદિદં દૃષ્ટં શુક્રેણ પિતૃશાસ્ત્રતઃ ।
તાદૃક્કસ્ય સ્થિતં ચિત્તે મયૂરાણ્ડે મયૂરવત્

સ્વભાવકોશસ્થમિદં તદેતેન ક્રમોદિતમ્ ।
બીજેનાઙ્કુરપત્રાદિલતાપુષ્પફલં યથા

જીવો યદ્બાસનાબદ્ધસ્તદેવાન્તઃ પ્રપશ્યતિ ।
સ્વરૂપં ચાત્ર દૃષ્ટાન્તો દીર્ઘસ્વપ્નસ્ત્વિદં જગત્

પ્રત્યેકમુદિતો રામ નૂનં સંસૃતિખણ્ડકઃ ।
રાત્રૌ સૈન્યનરસ્વપ્નજાલવત્સ્વાત્મનિ સ્ફુટઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એષ સંસૃતિખણ્ડોત્થો મિથઃ સ મિલતિ સ્વયમ્ ।
નો વા મિલતિ તન્મે ત્વં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મલિનં હિ મનોઽવીર્યં ન મિથઃ શ્લેષમર્હતિ ।
અયોઽયસિ ચ સંતપ્તે શુદ્ધે તપ્તં તુ લીયતે

ચિત્તતત્ત્વાનિ શુદ્ધાનિ સંમિલન્તિ પરસ્પરમ્ ।
એકરૂપાણિતોયાનિ યાન્ત્યૈક્યંનાવિલાનિ હિ

શુદ્ધિર્હિ ચિત્તસ્ય વિવાસનત્વ-
મભૂતસંવેદનમેકરૂપમ્ ।
તસ્યાશુ શુદ્ધ્યા ભવતિ પ્રબુદ્ધ-
સ્તન્માત્રયુક્ત્યા પરસંગમેતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિ૦ ભાર્ગવોપાખ્યાને મનોરાજ્યસંમેલનં નામ સપ્તદશઃ સર્ગઃ