યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.14

ચતુર્દશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ કાલભૃગૂ દેવૌ મન્દરાચલકન્દરાત્ ।
ગન્તું પ્રવૃત્તાવવનૌ સમઙ્ગાસરિતસ્તટમ્

તૌ શૈલાદવરોહન્તૌ દૃષ્ટવન્તૌ મહાદ્યુતી ।
નવહૈમલતાજાલકુઞ્જસુપ્તનભશ્ચરાન્

વલ્લીવલયદોલાભિઃ ક્રીડતો ગગનાઙ્ગણે ।
હરિણીમુગ્ધમુગ્ધાક્ષિપ્રેક્ષિતસ્મારિતોત્પલાન્

સિદ્ધાનધ્યાસિતોત્તુઙ્ગશિલાશકલવિષ્ટરાન્ ।
ધૃતાકારાનિવોત્સાહાન્હેલાદૃષ્ટજગત્ત્રયાન્

કૃતાજસ્રપતત્પુષ્પધારાસારનિમજ્જનાન્ ।
તાલોત્તાલકૃતોદ્ધસ્તહસ્તાન્હસ્તિઘટાપતીન્

મદાવલેપનિદ્રાલૂન્મદાન્મૂર્તાનિવ સ્થિતાન્ ।
પુષ્પકેસરરક્તાઙ્ગપવનારુણવાલધીન્

ચઞ્ચલાશ્ચમરાશ્ચારૂન્ભૂભૃન્મણ્ડલચામરાન્ ।
કૃતાજસ્ત્રપતત્પુષ્પધારાસારનિમજ્જનાન્

કિન્નરાન્ભૂમખર્જૂરાઞ્શાખાસરલતાં ગતાન્ ।
પરસ્પરફલાઘાતક્ષ્વેડાવર્જિતકીચકાન્ ॥
ધાતુપાટલદુર્વક્રાન્મર્કટાન્નટનોત્કટાન્ ।
લતાવિતાનસંછન્નસાનૂપવનમન્દિરાન્

સિદ્ધાનમરનારીભિર્મન્દારકુસુમાહતાન્ ।
ધાતુપાટલનિર્દ્વારપયોદપટસંવૃતાન્

તટાનજનસંસર્ગાન્બૌદ્ધાન્પ્રવ્રજિતાનિવ ।
સરિતઃ કુન્દમન્દારપિનદ્ધલહરીઘટાઃ ।
સાગરોત્કતયેવાત્તમધુમાસપ્રસાધનાઃ

પુષ્પભારપિનદ્ધાઙ્ગાન્વૃક્ષાન્પવનકમ્પિતાન્ ।
ક્ષીબાનિવ મધુપ્રાપ્તૌ ઘૂર્ણાન્મધુકરેક્ષણાન્

શૈલરાજશ્રિયં સ્ફીતાં પશ્યન્તૌ તાવિતસ્તતઃ ।
પ્રાપ્તવન્તૌ વસુમતીં પુરપત્તનમણ્ડિતામ્

ક્ષણાદવાપતુસ્તત્ર પુષ્પલોલતરઙ્ગિણીમ્ ।
સમઙ્ગાં સરિતં સાધુ સર્વપુષ્પમયીમિવ

દદર્શાથ તટે તસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિત્તનયં ભૃગુઃ ।
દેહાન્તરપરાવૃત્તં ભાવમન્યમુપાગતમ્

શાન્તેન્દ્રિયં સમાધિસ્થમચઞ્ચલમનોમૃગમ્ ।
સુચિરાદિવ વિશ્રાન્તં સુચિરશ્રમશાન્તયે

ચિન્તયન્તમિવાનન્તાશ્ચિરભુક્તાઽચિરોજ્ઝિતાઃ ।
સંસારસાગરગતીર્હર્ષશોકનિરન્તરાઃ

નૂનં નિશ્ચલતાં યાતમતિભ્રમિતચક્રવત્ ।
અનન્તજગદાવર્તવિવર્તાતિશયાદિવ

એકાન્તસંસ્થિતં કાન્તં કાન્ત્યેકાકિનમાશ્રિતમ્ ।
ઉપશાન્તેહસંભગ્નચિત્તસંભ્રમસંગમમ્

નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થં વિરતં દ્વન્દ્વવૃત્તિતઃ ।
હસન્તમખિલાં લોકગતિં શીતલયા ધિયા

વિગતાખિલવૃત્તાન્તં વિગતાશેષભોક્તૃતમ્ ।
નિરસ્તકલ્પનાજાલમાલમ્બિતમહાપદમ્

અનન્તવિશ્રાન્તિતતે પદે વિશ્રાન્તમાત્મનિ ।
પ્રતિબિમ્બમગૃહ્ણન્તં સિતં મણિમિવાસ્થિતમ્

હેયોપાદેયસંકલ્પવિકલ્પાભ્યાં સમુજ્ઝિતમ્ ।
સંપ્રબુદ્ધમતિં ધીરં દદર્શ તનયં ભૃગુઃ

તમાલોક્ય ભૃગોઃ પુત્રં કાલો ભૃગુમુવાચ હ ।
વાક્યમબ્ધિધ્વનિનિભં તવ પુત્રસ્ત્વસાવિતિ

વિબુધ્યતામિતિ ગિરા સમાધેર્વિરરામ સઃ ।
ભાર્ગવોઽમ્ભોદઘોષેણ શનૈરિવ શિખણ્ડભૃત્

ઉન્મીલ્ય નેત્રે સોઽપશ્યદન્તે કાલભૃગૂ પ્રભૂ ।
સમોદયાવિવાયાતૌ દેવૌ શશિદિવાકરૌ

કદમ્બલતિકાપીઠાદથોત્થાય નનામ તૌ ।
સમૌ સમાગતૌ કાન્તૌ વિપ્રૌ હીરહરાવિવ

મિથઃકૃતસમાચારાઃ શિલાયાં સમુપાવિશન્ ।
મેરુપૃષ્ઠે જગત્પૂજ્યા બ્રહ્મવિષ્ણુહરા ઇવ

અથ શાન્તજપો રામ સ સમઙ્ગાતટે દ્વિજઃ ।
તાવુવાચ વચઃ શાન્તમમૃતસ્યન્દસુન્દરમ્

ભવતોર્દર્શનેનાહમદ્ય નિર્વૃતિમાગતઃ ।
સમમાગતયોર્લોકે શીતલોષ્ણરુચોરિવ

યો ન શાસ્ત્રેણ તપસા ન જ્ઞાનેનાપિ વિદ્યયા ।
વિનષ્ટો મે મનોમોહઃ ક્ષીણોઽસૌ દર્શનેન વામ્

ન તથા સુખયન્ત્યન્તર્નિર્મલામૃતવૃષ્ટયઃ ।
યથા પ્રહર્ષયન્ત્યેતા મહતામેવ દૃષ્ટયઃ

ચરણાભ્યામિમં દેશં ભવન્તૌ ભૂરિતેજસૌ ।
કૌ પવિત્રિતવન્તૌ નઃ શશાઙ્કાર્કાવિવામ્બરમ્

ઇત્યુક્તવન્તં પ્રોવાચ ભૃગુર્જન્માન્તરાત્મજમ્ ।
સ્મરાત્માનં પ્રબુદ્ધોઽસિ નાજ્ઞોઽસીતિ રઘૂદ્વહ

પ્રબોધિતોઽસૌ ભૃગુણા જન્માન્તરદશાં નિજામ્ ।
મુહૂર્તમાત્રં સસ્માર ધ્યાનોન્મીલિતલોચનઃ

અથાસૌ વિસ્મયાત્સ્મેરમુખો મુદિતમાનસઃ ।
વિતર્કમન્થરાં વાચમુવાચ વદતાં વરઃ

જગત્યવિદિતારમ્ભા નિયતિઃ પરમાત્મનઃ ।
યદ્વશાદિદમાભોગિ જગચ્ચક્રં પ્રવર્તતે

મમાનન્તાન્યતીતાનિ જન્માન્યવિદિતાન્યપિ ।
દશાફલાન્યનન્તાનિ કલ્પાન્તકલિતાદિવ

દૃષ્ટાઃ કઠિનસંરમ્ભા વિભવોઽપ્યર્જનભ્રમાઃ ।
વિહૃતં વીતશોકાસુ ચિરં મેરુસ્થલીષુ ચ

પીતમામોદિ મન્દારકેસરારુણિતં પયઃ ।
મન્દાકિન્યાઃ સકહ્લારં તટીષ્વમરભૂભૃતઃ

ભ્રાન્તં મન્દરકુઞ્જેષુ ફુલ્લહેમલતાલિષુ ।
મેરોઃ કલ્પતરુચ્છાયાપુષ્પસુન્દરસાનુષુ

ન તદસ્તિ ન યદ્ભુક્તં ન તદસ્તિ ન યત્કૃતમ્ ।
ન તદસ્તિ ન યદ્દૃષ્ટમિષ્ટાનિષ્ટાસુ વૃત્તિષુ

જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમધુના દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમક્ષતમ્ ।
વિશ્રાન્તોઽથચિરં શ્રાન્તો ગતો મે સકલો ભ્રમઃ

ઉત્તિષ્ઠ તાત ગચ્છામઃ પશ્યામો મન્દરસ્થિતામ્ ।
તાં તનું તાવદાશુષ્કાં શુષ્કાં વનલતામિવ

ન સમીહિતમસ્તીહ નાસમીહિતમસ્તિ મે ।
નિયતે રચનાં દ્રષ્ટું કેવલં વિહરામ્યહમ્

યદતિસુભગમાર્યસેવિતં ત-
ત્સ્થિરમનુયામિ યદેકભાવબુદ્ધ્યા ।
તદલમભિમતા મતિર્મમાસ્તુ
પ્રકૃતમિમં વ્યવહારમાચરામિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ સ્થિતિપ્રકરણે ભા૦ ભાર્ગવજન્માન્તરસ્મરણવર્ણનં નામ ચતુર્દશઃ સર્ગઃ