યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.98

અષ્ટનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યતઃકુતશ્ચિદુત્પન્નં ચિત્તં યત્કિંચિદેવ હિ ।
નિત્યમાત્મવિમોક્ષાય યોજયેદ્યત્નતોઽનઘ

સંયોજિતં પરે ચિત્તં શુદ્ધં નિર્વાસનં ભવેત્ ।
તતસ્તુ કલ્પનાશૂન્યમાત્મતાં યાતિ રાઘવ

ચિત્તાયત્તમિદં સર્વં જગત્સ્થિરચરાત્મકમ્ ।
ચિત્તાધીનવતો રામ બન્ધમોક્ષાવપિ સ્ફુટમ્

અત્રાર્થે કથ્યમાનં મે ચિત્તાખ્યાનમનુત્તમમ્ ।
બ્રહ્મણા યત્પુરા પ્રોક્તં શ્રૃણુ રામાતિયત્નતઃ

અસ્તિ રામાટવી સ્ફારા શૂન્યાશાન્તાતિભીષણા ।
યોજનાનાં શતં યસ્યાં લક્ષ્યતે કણમાત્રકમ્

તસ્યામેકો હિ પુરુષઃ સહસ્રકરલોચનઃ ।
પર્યાકુલમતિર્ભીમઃ સંસ્થિતો વિતતાકૃતિઃ

સ સહસ્રેણ બાહૂનામાદાય પરિઘાન્બહૂન્ ।
પ્રહરત્યાત્મનઃ પૃષ્ઠે સ્વાત્મનૈવ પલાયતે

દૃઢપ્રહારૈઃ પ્રહરન્સ્વયમેવાત્મનાત્મનિ ।
પ્રવિદ્રવતિ ભીતાત્મા સ યોજનશતાન્યપિ

ક્રન્દન્પલાયમાનોઽસૌ ગત્વા દૂરમિતસ્તતઃ ।
શ્રમવાન્વિવશાકારો વિશીર્ણચરણાઙ્ગકઃ

પતિતોઽવશ એવાશુ મહત્યન્ધોઽન્ધકૂપકે ।
કૃષ્ણરાત્રિતમોભીમે નભોગમ્ભીરકોટરે

તતઃ કાલેન બહુના સોઽન્ધકૂપાત્સમુત્થિતઃ ।
પુનઃ પ્રહારૈઃ પ્રહરન્વિદ્રવત્યાત્મનાત્મનઃ

પુનર્દૂરતરં ગત્વા કરઞ્જવનગુલ્મકમ્ ।
પ્રવિષ્ટઃ કણ્ટકવ્યાપ્તં શલભઃ પાવકં યથા

તસ્માત્કરઞ્જગહનાદ્વિનિઃસૃત્ય ક્ષણાદિવ ।
પુનઃ પ્રહારૈઃ પ્રહરન્વિદ્રવત્યાત્મનાત્મનઃ

પુનર્દૂરતરં ગત્વા શશાઙ્કકરશીતલમ્ ।
કદલીકાનનં કાન્તં સંપ્રવિષ્ટો હસન્નિવ

કદલીખણ્ડકાત્તસ્માદ્વિનિઃસૃત્ય ક્ષણાત્પુનઃ ।
સ્વયં પ્રહારૈઃ પ્રહરન્વિદ્રવત્યાત્મનાત્મનિ

પુનર્દૂરતરં ગત્વા તમેવાન્ધોઽન્ધકૂપકમ્ ।
સ સંપ્રવિષ્ટસ્ત્વરયા વિશીર્ણાવયવાકૃતિઃ

અન્ધકૂપાત્સમુત્થાય પ્રવિષ્ટઃ કદલીવનમ્ ।
કદલીકાનનાચ્છ્વભ્રં કરઞ્જવનગુલ્મકમ્

કરઞ્જકાનનાત્કૂપં કૂપાદ્રમ્ભાવનાન્તરમ્ ।
પ્રવિશન્પ્રહરંશ્ચૈવ સ્વયમાત્મનિ સંસ્થિતઃ

એવંરૂપનિજાચારઃ સોઽવલોક્ય ચિરં મયા ।
અવષ્ટભ્ય બલાદેવ મુહૂર્તં રોધિતઃ પથિ

પૃષ્ટઃ સ કસ્ત્વં કિમિદં કેનાર્થેન કરોષિ વા ।
કિં નામાભિમતં તેઽત્ર કિં મુધા પરિમુહ્યસિ

ઇતિ પૃષ્ટેન કથિતં તેન મે રઘુનન્દન ।
નાહં કશ્ચિન્ન ચૈવેદં મુને કિંચિત્કરોમ્યહમ્

ત્વયાહમવભગ્નોઽસ્મિ ત્વં મે શત્રુરહો વત।
ત્વયા દૃષ્ટોઽસ્મિ નષ્ટોઽસ્મિ દુઃખાય ચ સુખાય ચ

ઇત્યુક્ત્વા વિક્લવાન્યઙ્ગાન્યાલોક્ય સ્વાન્યતુષ્ટિમાન્ ।
રુરોદાતિરવં દીનો મેઘો વર્ષન્નિવાટવીમ્

ક્ષણમાત્રેણ તત્રાસાવુપસંહૃત્ય રોદનમ્ ।
સ્વાન્યઙ્ગાનિ સમાલોક્ય જહાસ ચ નનાદ ચ

અથાટ્ટહાસપર્યન્તે સ પુમાન્પુરતો મમ ।
ક્રમેણ તાનિ તત્યાજ સ્વાન્યઙ્ગાનિ સમંતતઃ

પ્રથમં પતિતં તસ્ય શિરઃ પરમદારુણમ્ ।
તતસ્તે બાહવઃ પશ્ચાદ્વક્ષસ્તદનુ ચોદરમ્

અથ ક્ષણેન સ પુમાંસ્તાન્યઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ ।
સંત્યજ્ય નિયતેઃ શક્ત્યા ક્વાપિ ગન્તુમુપસ્થિતઃ

દૃષ્ટવાનહમેકાન્તે પુનરન્યં તથા નરમ્ ।
સોઽપિ પ્રહારાન્પરિતઃ પ્રયચ્છન્સ્વયમાત્મનિ

બાહુભિઃ પીવરાકારૈઃ સ્વયમેવ પલાયતે ।
કૂપે પતતિ કૂપાત્તુ સમુત્થાયાભિધાવતિ

પુનઃ પતતિ કુણ્ડેઽન્તઃ પુનરાર્તઃ પલાયતે ।
પુનઃ પ્રવિશતિ શ્વભ્રં ક્ષણં શિશિરકાનનમ્

કષ્ટં પુનઃપુનસ્તુષ્ટઃ પુનઃ પ્રહરતિ સ્વયમ્ ।
એવંપ્રાયનિજાચારશ્ચિરમાલોક્ય સસ્મયમ્

સ મયા સમવષ્ટભ્ય પરિપૃષ્ટસ્તથૈવ હિ ।
તેનૈવાસૌ ક્રમેણાદ્ય રુદિત્વા સંપ્રહસ્ય ચ

અઙ્ગૈર્વિશીર્ણતામેત્ય યયાવલમલક્ષ્યતામ્ ।
વિચાર્ય નિયતેઃ શક્તિં તતો ગન્તુમુપસ્થિતઃ

દૃષ્ટવાનહમેકાન્તે પુનરન્યં તથા નરમ્ ।
પ્રહરંસ્તદ્વદેવાસૌ સ્વયમેવ પલાયતે

પલાયમાનઃ પતિતો મહત્યન્ધેઽન્ધકૂપકે ।
તત્રાહં સુચિરં કાલમવસં તત્પ્રતીક્ષકઃ

યાવત્સ સુચિરેણાપિ કૂપાન્નાભ્યુદિતઃ શઠઃ ।
અથાહમુત્થિતો ગન્તું દૃષ્ટવાન્પુરુષં પુનઃ

તાદૃશં તાદૃશાકારં પ્રપતન્તં તથૈવ ચ ।
અવષ્ટભ્ય તથૈવાશુ તસ્ય પ્રોક્તં પુનર્મયા

તથૈવોત્પલપત્રાક્ષ નાસૌ તદવબુદ્ધવાન્ ।
કેવલં મામસૌ મૂઢો નૈવ જાનાસિ કિંચન

આઃ પાપ દુર્દ્વિજેત્યુક્ત્વા સ્વવ્યાપારપરો યયૌ ।
અથ તસ્મિન્મહારણ્યે તથા વિહરતા મયા

બહવસ્તાદૃશા દૃષ્ટાઃ પુરુષા દોષકારિણઃ ।
મત્પૃષ્ટાઃ કેચિદાયાન્તિ સ્વપ્નસંભ્રમવચ્છમમ્

મદુક્તં નાભિનન્દન્તિ કેચિચ્છવતનું યથા ।
વિનિપત્યાન્ધકૂપેભ્યઃ કેચિત્તત્પ્રોત્થિતાઃ પુનઃ

કદલીખણ્ડકાત્કેચિચ્ચિરેણાપિ ન નિર્ગતાઃ ।
કેચિદન્તર્હિતાઃ સ્ફારે કરઞ્જવનગુલ્મકે

ન ક્વચિત્સ્થિતિમાયાન્તિ કેચિદ્ધર્મપરાયણાઃ ।
એવંવિધા સા વિતતા રઘૂદ્વહ મહાટવી

અદ્યાપિ વિદ્યતે યસ્યામિત્થં તે પુરુષાઃ સ્થિતાઃ ।
સા ચ દૃષ્ટા ત્વયા રામ ત્વયેહ વ્યવહારિણી ।
બાલ્યાત્તુ બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય ન તાં સ્મરસિ રાઘવ

સા ભીષણા વિવિધકણ્ટકસઙ્કટાઙ્ગી
ઘોરાટવી ઘનતમોગહનાપિ લોકે ।
આગત્ય નિર્વૃતિમલબ્ધપરાવબોધૈ-
રાસેવ્યતે કુસુમગુલ્મકવાટિકેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ચિત્તોપાખ્યાનં નામાષ્ટનવતિતમઃ સર્ગઃ