યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.95

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અભિન્નૌ કર્મકર્તારૌ સમમેવ પરાત્પદાત્ ।
સ્વયં પ્રકટતાં યાતૌ પુષ્પામોદૌ તરોરિવ

સર્વસંકલ્પનામુક્તે જીવા બ્રહ્મણિ નિર્મલે ।
સ્ફુરન્તિ વિતતે વ્યોમ્નિ નીલિમેવાજ્ઞચક્ષુષઃ

અપ્રબુદ્ધજનાચારો યત્ર રાઘવ દૃશ્યતે ।
તત્ર બ્રહ્મણ ઉત્પન્ના જીવા ઇત્યુક્તયઃ સ્થિતાઃ

સંપ્રબુદ્ધજનાચારે વક્તુમેતન્ન શોભનમ્ ।
યદ્બ્રહ્મણ ઇદં જાતં ન જાતં ચેતિ રાઘવ

કાચિદ્વા કલના યાવન્ન નીતા રાઘવ પ્રથામ્ ।
ઉપદેશ્યોપદેશશ્રીસ્તાવલ્લોકે ન શોભતે

અતો ભેદદૃશા દીનામઙ્ગીકૃત્યોપદિશ્યતે ।
બ્રહ્મેદમેતે જીવા વૈ વેતિ વાચામયં ક્રમઃ

ઇતિ દૃષ્ટો નિરાસઙ્ગાદ્બ્રહ્મણો જાયતે જગત્ ।
તજ્જં તદેવ તદ્ધેતુગતં દુરવબોધતઃ

મેરુમન્દરસંકાશા બહવો જીવરાશયઃ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય સંલીનાસ્તસ્મિન્નેવ પરે પદે

અથાનન્તાઃ સ્ફુરન્ત્યેતે જાયમાનાઃ સહસ્રશઃ ।
નાનાકકુબ્નિકુઞ્જેષુ પાદપેષ્વિવ પલ્લવાઃ

જીવૌઘાશ્ચોદ્ભવિષ્યન્તિ મધાવિવ નવાઙ્કુરાઃ ।
તત્રૈવ લયમેષ્યન્તિ ગ્રીષ્મે મધુરસા ઇવ

તિષ્ઠન્ત્યજસ્રં કાલેષુ ત એવાન્યે ચ ભૂરિશઃ ।
જાયન્તે ચ પ્રલીયન્તે પરસ્મિઞ્જીવરાશયઃ

પુષ્પામોદાવિવાભિન્નૌ પુમાન્કર્મ ચ રાઘવ ।
પરમેશાત્સમાયાતે તત્રૈવ વિશતઃ શનૈઃ

દૃષ્ટમેતે જગત્યસ્મિન્દૈત્યોરગનરામરાઃ ।
ઉદ્ભવન્ત્યભવા ભાવૈઃ પ્રસ્ફુરન્તિ પુનઃ પુનઃ

હેતુર્વિહરણે તેષામાત્મવિસ્મરણાદૃતે ।
ન કશ્ચિલ્લક્ષ્યતે સાધો જન્માન્તરફલપ્રદઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવિસંવાદિનાર્થે યદ્યત્પ્રામાણિકદૃષ્ટિભિઃ ।
વીતરાગૈર્વિનિર્ણીતં તચ્છાસ્ત્રમિતિ કથ્યતે

મહાસત્ત્વગુણોપેતા યે ધીરાઃ સમદૃષ્ટયઃ ।
અનિર્દેશ્યકલોપેતાઃ સાધવસ્ત ઉદાહૃતાઃ

દ્વયં હિ દૃષ્ટિર્બાલાનાં સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્ ।
સાધુવૃત્તં તથા શાસ્ત્રં સર્વદૈવાનુવર્તતે

સાધુસંવ્યવહારાર્થં શાસ્ત્રં યો નાનુવર્તતે ।
બહિઃકુર્વન્તિ તં સર્વે સ ચ દુઃખે નિમજ્જતિ

ઇહ લોકે ચ વેદે ચ શ્રુતિરિત્થં સદા પ્રભો ।
યથા કર્મ ચ કર્તા ચ પર્યાયેણેહ સંગતૌ

કર્મણા ક્રિયતે કર્તા કર્ત્રા કર્મ પ્રણીયતે ।
બીજાઙ્કુરાદિવન્ન્યાયો લોકવેદોક્ત એવ સઃ

કર્મણો જાયતે જન્તુર્બીજાદિવ નવાઙ્કુરઃ ।
જન્તોઃ પ્રજાયતે કર્મ પુનર્બીજમિવાઙ્કુરાત્

યયા વાસનયા જન્તુર્નીયતે ભવપઞ્જરે ।
તદ્વાસનાનુરૂપેણ ફલં સમનુભૂયતે

એવં સ્થિતે કથં નામ જન્મબીજેન કર્મણા ।
વિનોત્પત્તિસ્ત્વયા પ્રોક્તા ભૂતાનાં બ્રહ્મણઃ પદાત્

પક્ષેણાનેન ભગવન્ભવતા જન્મકર્મણોઃ ।
તિરસ્કૃતા જગજ્જાતા સાઽવિનાભાવિતૈતયોઃ

બ્રહ્મણ્યકારણે બ્રહ્મન્બ્રહ્માદિષુ ફલેષુ ચ ।
કર્મણાં ફલમસ્તીતિ દ્વયં લોકે પ્રમાર્જિતમ્

સંજાતે સંકરે લોકે કર્મસ્વફલદાયિષુ ।
માત્સ્યન્યાયે વિલસતિ નાશ એવાવશિષ્યતે

કિં તત્કૃતં ભવત્યેવ ભગવન્બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ।
એનં મે સંશયં સ્ફારં છિન્ધિ વેદ્યવિદાંવર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સાધુ રાઘવ પૃષ્ટોઽસ્મિ ત્વયા પ્રશ્નમિમં શુભમ્ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તે યેન ભૃશં જ્ઞાનોદયો ભવેત્

માનસોઽયં સમુન્મેષઃ કલાકલનરૂપતઃ ।
એતત્તત્કર્મણાં બીજં ફલમસ્યૈવ વિદ્યતે

યદૈવ હિ મનસ્તત્ત્વમુત્થિતં બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
તદૈવ કર્મ જન્તૂનાં જીવો દેહતયા સ્થિતઃ

કુસુમાશયયોર્ભેદો ન યથા ભિન્નયોરિહ ।
તથૈવ કર્મમનસોર્ભેદો નાસ્ત્યવિભિન્નયોઃ

ક્રિયાસ્પન્દો જગત્યસ્મિન્કર્મેતિ કથિતો બુધૈઃ ।
પૂર્વં તસ્ય મનો દેહં કર્માતશ્ચિત્તમેવ હિ

ન સ શૈલો ન તદ્વ્યોમ ન સોઽબ્ધિશ્ચ ન વિષ્ટપમ્ ।
અસ્તિ યત્ર ફલં નાસ્તિ કૃતાનામાત્મકર્મણામ્

ઐહિકં પ્રાક્તનં વાપિ કર્મ યદ્રચિતં સ્ફુરત્ ।
પૌરુષોઽસૌ પરો યત્નો ન કદાચન નિષ્ફલઃ

કૃષ્ણતાસંક્ષયે યદ્વત્ક્ષીયતે કજ્જલં સ્વયમ્ ।
સ્પન્દાત્મકર્મવિગમે તદ્વત્પ્રક્ષીયતે મનઃ

કર્મનાશે મનોનાશો મનોનાશો હ્યકર્મતા ।
મુક્તસ્યૈવ ભવત્યેવ નામુક્તસ્ય કદાચન

વહ્ન્યૌષ્ણયોરિવ સદા શ્લિષ્ટયોશ્ચિત્તકર્મણોઃ ।
દ્વયોરેકતરાભાવે દ્વયમેવ વિલીયતે

ચિત્તં સદા સ્પન્દવિલાસમેત્ય સ્પન્દૈકરૂપં નનુ કર્મવિદ્ધિ ।
કર્માથ ચિત્તં કિલ ધર્મકર્મપદં ગતે રામ પરસ્પરેણ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ ઉ૦ કર્મપુરુષયોરૈક્યપ્રતિપાદનં નામ પઞ્ચનવતિતમઃ સર્ગઃ