યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.94

ચતુર્નવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનાં પદાર્થાનામિતસ્તતઃ ।
ઉત્પત્તીનાં વિભાગોઽયં શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ રાઘવ

ઇદં પ્રથમતોત્પન્નો યોઽસ્મિન્નેવ હિ જન્મનિ ।
ઇદંપ્રથમતાનામ્ની શુભાભ્યાસસમુદ્ભવા

શુભલોકાશ્રયા સા ચ શુભકાર્યાનુબન્ધિની ।
સા ચેદ્વિચિત્રસંસારવાસનાવ્યવહારિણી

ભવૈઃ કતિપયૈર્મોક્ષમિત્યુક્તા ગુણપીવરી ।
તાદૃક્ફલપ્રદાનૈકકાર્યાકાર્યાનુમાનદા

તેન રામ સસત્ત્વેતિ પ્રોચ્યતે સા કૃતાત્મભિઃ ।
અથ ચેચ્ચિત્રસંસારવાસનાવ્યવહારિણી

અત્યન્તકલુષા જન્મસહસ્રૈર્જ્ઞાનભાગિની ।
તાદૃક્ફલપ્રદાનૈકધર્માધર્માનુમાનદા

અસાવધમસત્ત્વેતિ તેન સાધુભિરુચ્યતે ।
સૈવ સંખ્યાતિગાનન્તજન્મવૃન્દાદનન્તરમ્

સંદિગ્ધમોક્ષા યદિ તત્પ્રોચ્યતેઽત્યન્તતામસી ।
અનદ્યતનજન્મા તુ જાતિસ્તાદૃશકારિણી

યોત્પત્તિર્મધ્યમા પુંસો રામ દ્વિત્રિભવાન્તરા ।
તાદૃક્કાર્યા તુ સા લોકે રાજસી રાજસત્તમ

અવિપ્રકૃષ્ટજન્માપિ સોચ્યતે કૃતબુદ્ધિભિઃ ।
સા હિ તન્મૃતિમાત્રેણ મોક્ષયોગ્યા મુમુક્ષુભિઃ

તાદૃક્કાર્યાનુમાનેન પ્રોક્તા રાજસસાત્ત્વિકી ।
સૈવ ચેદિતરૈરલ્પૈર્જન્મભિર્મોક્ષભાગિની

તત્તાદૃશી હિ સા તજ્જ્ઞૈઃ પ્રોક્તા રાજસરાજસી ।
સૈવ જન્મશતૈર્મોક્ષભાગિની ચેચ્ચિરૈષિણી

ત્વદુક્તા તાદૃગારમ્ભા સદ્ભી રાજસતામસી ।
સૈવ સંદિગ્ધમોક્ષા ચેત્સહસ્રૈરપિ જન્મનામ્

તદુક્તા તાદૃશારમ્ભા રાજસાત્યન્તતામસી ।
ભુક્તજન્મસહસ્રા તુ યોત્પત્તિર્બ્રહ્મણો નૃણામ્

ચિરમોક્ષા હિ કથિતા તામસી સા મહર્ષિભિઃ ।
તજ્જન્મનૈવ મોક્ષસ્ય ભાગિની ચેત્તદુચ્યતે

તજ્જ્ઞૈસ્તામસસત્ત્વેતિ તાદૃશારમ્ભશાલિની ।
ભવૈઃ કતિપયૈર્મોક્ષભાગિની ચેત્તદુચ્યતે

તમોરાજસરૂપેતિ તાદૃશૈર્ગુણબૃંહિતૈઃ ।
પૂર્વજન્મસહસ્રાઢ્યા પુરોજન્મશતૈરપિ

મોક્ષાયોગ્યા તતઃ પ્રોક્તા તજ્જ્ઞૈસ્તામસતામસી ।
પૂર્વં તુ જન્મલક્ષાઢ્યા જન્મલક્ષૈઃ પુરોઽપિ ચેત્

સંદિગ્ધમોક્ષા તદસૌ પ્રોચ્યતેઽત્યન્તતામસી ।
સર્વા એતાઃ સમાયાન્તિ બ્રહ્મણો ભૂતજાતયઃ

કિંચિત્ત્પ્રચલિતા ભોગાત્પયોરાશેરિવોર્મયઃ ।
સર્વા એવ વિનિષ્ક્રાન્તા બ્રહ્મણો જીવરાશયઃ

સ્વતેજઃસ્પન્દિતાભોગાદ્દીપાદિવ મરીચયઃ ।
સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો ભૂતપઙ્ક્તયઃ

સ્વમરીચિબલોદ્ભૂતા જ્વલિતાગ્નેઃ કણા ઇવ ।
સર્વા એવોત્થિતાસ્તસ્માદ્બ્રહ્મણો જીવરાશયઃ

મન્દારમઞ્જરીરૂપાશ્ચન્દ્રબિમ્બાદિવાંશવઃ ।
સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો દૃશ્યદૃષ્ટયઃ

યથા વિટપિનશ્ચિત્રાસ્તદ્રૂપા વિટપશ્રિયઃ ।
સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો જીવપઙ્ક્તયઃ

કટકાઙ્ગદકેયૂરયુક્તયઃ કનકાદિવ ।
સર્વા એવોત્થિતા રામ બ્રહ્મણો જીવરાશયઃ

નિર્ઝરાદમલોદ્યોતાત્પયસામિવ બિન્દવઃ ।
અજસ્યૈવાખિલા રામ ભૂતસંતતિકલ્પનાઃ

આકાશસ્ય ઘટસ્થાલીરન્ધ્રાકાશાદયો યથા ।
સર્વા એવોત્થિતા લોકકલના બ્રહ્મણઃ પદાત્

સીકરાવર્તલહરીબિન્દવઃ પયસો યથા ।
સર્વા એવોત્થિતા રામ બ્રહ્મણો દૃશ્યદૃષ્ટયઃ

મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યો યથા ભાસ્કરતેજસઃ ।
સર્વા દૃશ્યદૃશો દ્રષ્ટુર્વ્યતિરિક્તા ન રૂપતઃ

શીતરશ્મેરિત જ્યોત્સ્ના સ્વાલોક ઇવ તેજસઃ ।
એવમેતા હિ ભૂતાનાં જાતયો વિવિધાશ્ચ યાઃ

યસ્માદેવ સમાયાન્તિ તસ્મિન્નેવ વિશન્તિ ચ ।
કાશ્ચિજ્જન્મસહસ્રાન્તે જાતયશ્ચિરકાલિકાઃ ।
કાશ્ચિત્કતિપયાતીતજન્મરૂપા વ્યવસ્થિતાઃ

ઇત્થં જગત્સુ વિવિધેષુ વિચિત્રરૂપા-
સ્તસ્યેચ્છયા ભગવતો વ્યવહારવત્યઃ ।
આયાન્તિ યાન્તિ નિપતન્તિ તથોત્પતન્તિ
રૂપશ્રિયઃ કણઘટા ઇવ પાવકોત્થાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે બ્રહ્મણઃ સર્વમુત્પદ્યત ઇતિ કથનં નામ ચતુર્નવતિતમઃ સર્ગઃ