યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.93

ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ મે ભગવતા પૂર્વમુક્તં તદેતદદ્ય તુભ્યં કથિતમ્

તસ્માદનાખ્યાનાદ્બ્રહ્મણઃ સર્વતઃ સર્વમનાખ્યાન-
મુત્પદ્યતે સ્વયમેવ તદ્ધનતાં પ્રાપ્ય મનઃ સંપદ્યતે

તન્મનસ્તન્માત્રકલ્પનપૂર્વકસન્નિવેશં ભવતિ તત-
સ્તૈજસઃ પુરુષઃ સંપદ્યતે સોઽયં બ્રહ્મેત્યાત્મનિ નામ
કૃતવાન્

તેન રામ યોઽયં પરમેષ્ઠી તન્મનસ્તત્ત્વં વિદ્ધિ

સમનસ્તત્ત્વાકારો ભગવાનબ્રહ્મા સંકલ્પમયત્વાદ્ય-
દેવ સંકલ્પયતિ તદેવ પશ્યતિ

તતસ્તેનેયમવિદ્યા પરિકલ્પિતા અનાત્મન્યાત્મા-
ભિમાનમયીતિ તેન બ્રહ્મણા ગિરિતૃણજલધિમયમિદં
ક્રમેણ જગત્પરિકલ્પિતમ્

ઇત્થં ક્રમેણ બ્રહ્મતત્ત્વાદિયમાગતા સૃષ્ટિરન્યત
એવાગતેયમિતિ લક્ષ્યતે

તસ્માત્સર્વપદાર્થાનાં ત્રૈલોક્યોદરવર્તિનામ્ ।
ઉત્પત્તિર્બ્રહ્મણો રામ તરઙ્ગાણામિવાર્ણવાત્

ય એવમનુત્પન્ને જગતિ યા બ્રહ્મણશ્ચિન્મનોરૂપિણી
સાહંકારે પરિકલ્પ્ય બ્રહ્મ બ્રહ્મતામેતિ

યાસ્ત્વન્યાશ્ચિચ્છક્તયઃ સર્વશક્તેરભિન્ના એવ
કલ્પ્યન્તે

જગતિ સ્ફારતાં નીતે પિતામહરૂપેણ મનસા
સમુલ્લસન્તિ

એતે સહસ્રશોઽપિ પરિવર્તમાનજીવા ઉચ્યન્તે

તેઽભ્યુત્થિતા એવ ચિન્નભસો નભસિ તન્માત્રૈરા-
વલિતા ગગનપવનાન્તર્વર્તિનશ્ચતુર્દશવિધા યે ભૂત-
જાતમધ્યતયાભ્યાસે તિષ્ઠન્તિ તસ્યા એવ પ્રાણશક્તિ-
દ્વારેણ પ્રવિશ્ય શરીરં સ્થાવરં જંગમં વાપિ
બીજતાં ગચ્છન્તિ

તદનુ યોનિતો જગતિ જાયન્તે તદનુ કાકતાલી-
યયોગેનોત્પન્નવાસનાપ્રવાહાનુરૂપકર્મફલભાગિનો
ભવન્તિ

તતઃ કર્મરજ્જુભિર્વાસનાવલિતાભિર્બદ્ધશરીરા
ભ્રમન્તઃ પ્રોત્પતન્તિ ચ

ઇચ્છૈવૈતા ભૂતજાતયઃ

કાશ્ચિજ્જનસહસ્રાન્તાઃ પતન્તિ વનપર્ણવત્ ।
કર્મવાત્યા પરિભ્રાન્તા લુઠન્તિ ગિરિકુક્ષિષુ

અપ્રમેયભવાઃ કાશ્ચિચ્ચિત્સત્તાજ્ઞાનમોહિતાઃ ।
ચિરજાતા ભવન્તીહ બહુકલ્પશતાન્યપિ

કાશ્ચિત્કતિપયાતીતા મનોરમભવાન્તરાઃ ।
વિહરન્તિ જગત્યસ્મિન્શુભકર્મપરાયણાઃ

કાશ્ચિદ્વિજ્ઞાતવિજ્ઞાનાઃ પરમેવ પદં ગતાઃ ।
વાતોદ્ભૂતાઃ પયોમધ્યં સામુદ્રા ઇવ બિન્દવઃ

ઉત્પત્તિઃ સર્વજીવાનામિતીહ બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
આવિર્ભાવતિરોભાવભઙ્ગુરા ભવભાવિની

વાસનાવિષવૈષમ્યવૈધુર્યજ્વરધારિણી ।
અનન્તસંકટાનર્થકાર્યસત્કારકારિણી

નાનાદિગ્દેશકાલાન્તશૈલકન્દરચારિણી ।
રચિતોત્તમવૈચિત્ર્યવિહિતાઽઽસંભ્રમાઽસતી

એષા જગજ્જાઙ્ગલજીર્ણવલ્લી
સમ્યક્સમાલોકકુઠારકૃત્તા ।
વલ્લીવ વિક્ષુબ્ધમનઃશરીરા
ભૂયો ન સંરોહતિ રામભદ્ર

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ઉત્પત્તિદર્શનં નામ ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ