યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.85

પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પુરા મે બ્રહ્મણા પ્રોક્તં સર્વં તત્કથયાનઘ ।
યદિદં તત્પ્રવક્ષ્યામિ ત્વયિ પૃચ્છતિ રાઘવ

પુરા મયા હિ ભગવાન્પૃષ્ટઃ કમલસંભવઃ ।
ઇમે કથમુપાયાન્તિ બ્રહ્મન્સર્ગગણા ઇતિ

તદુપાશ્રુત્ય ભગવાન્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
ઐન્દવાખ્યાનસહિતં મામુવાચ બૃહદ્વચઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
સર્વં હિ મન એવેદમિત્થં સ્ફુરતિ ભૂતિમત્ ।
જલં જલાશયસ્ફારૈર્વિચિત્રૈશ્ચક્રકૈરિવ

દિનાદૌ સંપ્રબુદ્ધસ્ય સંસારં સૃષ્ટુમિચ્છતઃ ।
પુરાકલ્પે હિ કસ્મિશ્ચિચ્છૃણુ કિં વૃત્તમઙ્ગ મે

કદાચિદખિલં સર્ગં સંહૃત્ય દિવસક્ષયે ।
એક એવાહમેકાગ્રઃ સ્વસ્થસ્તામનયં નિશામ્

નિશાન્તે સંપ્રબુદ્ધાત્મા સંધ્યાં કૃત્વા યથાવિધિ ।
પ્રજાઃ સ્રષ્ટું દૃશૌ સ્ફારે વ્યોમ્નિ યોજિતવાનહમ્

યાવત્પશ્યામિ ગગનં ન તમોભિર્ન તેજસા ।
વ્યાપ્તમત્યન્તવિતતં શૂન્યમન્તવિવર્જિતમ્

સર્ગં સંકલ્પયામીતિ મતિં નિશ્ચિત્ય તન્મયા ।
સમવેક્ષિતુમારબ્ધં શુદ્ધં સૂક્ષ્મેણ ચેતસા

અથાહં દૃષ્ટવાંસ્તત્ર મનસા વિતતેઽમ્બરે ।
પૃથક્સ્થિતાન્મહારમ્ભાન્સર્ગાન્સ્થિતિનિરર્ગલાન્

તેષુ મત્પ્રતિબિમ્બાભાઃ પદ્મકોશનિવાસિનઃ ।
રાજહંસાન્સમારૂઢાઃ સંસ્થિતા દશ પદ્મજાઃ

પૃથક્સ્થિતેષુ સર્ગેષુ તેષૂદ્યદ્ભૂતપઙ્ક્તિષુ ।
જલજાલેષુ શુદ્ધેષુ જગત્સુ જલદાયિષુ

પ્રવહન્તિ મહાનદ્યઃ પ્રધ્વનન્તિ યથાબ્ધયઃ ।
પ્રતપન્ત્યુષ્ણરુચયઃ પ્રસ્ફુરન્ત્યમ્બરેઽનિલાઃ

દિવિ ક્રીડન્તિ વિબુધા ભુવિ ક્રીડન્તિ માનવાઃ ।
દાનવા ભોગિનશ્ચૈવ પાતાલેષુ ચ સંસ્થિતાઃ

કાલચક્રપરિપ્રોતા યદ્ભાવાઃ સકલર્તવઃ ।
યથાકાલં ફલાપૂર્ણા ભૂષયન્ત્યભિતો મહીમ્

પ્રૌઢ્યં શુભાશુભાચારસ્મૃતયઃ કકુભં પ્રતિ ।
નરકસ્વર્ગફલદાઃ સર્વત્ર સમુપાગતાઃ

ભોગમોક્ષફલાર્થિન્યઃ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ ।
સ્વમીહિતં યથાકાલં પ્રયતન્તે યથાક્રમમ્

સપ્તલોકાસ્તથા દ્વીપાઃ સમુદ્રા ગિરયસ્તથા ।
અપ્યેષ્યમાણાઃ કલ્પાન્તં સ્ફુરન્ત્યુરુતરારવમ્

ક્વચિદ્ભાસિત્વમાયાતં ક્વચિત્સ્થિરતરં સ્થિતમ્ ।
સ્થિતં સર્વત્ર કુઞ્જેષુ તમસ્તેજોલવાદૃતમ્

નભોનીલોત્પલસ્યાન્તર્ભ્રમદભ્રમધુવ્રતમ્ ।
પ્રસ્ફુરત્તારકાજાલકેસરાપૂર્ણતાં ગતમ્

કલ્પાન્તઘનનીહારો મેરુકુઞ્જેષુ સંસ્થિતઃ ।
શાલ્મલેરમલં તૂલમષ્ઠીલાકોટરેષ્વિવ

લોકાલોકાદ્રિરસનારણદર્ણવઘુંઘુમા ।
તમઃખણ્ડેન્દ્રનીલાભા નિજરત્નવિરાજિતા

ધાનાધરસુધા ભૂતરવકાકલિઘુંઘુમા ।
સંસ્થિતા ભુવનાભોગે સ્વાન્તઃપુર ઇવાઙ્ગના

ગૌરાઙ્ગપઙક્તિર્મધ્યસ્થા રજનીરાજિરઞ્જિતા ।
પદ્મોત્પલસ્રજ ઇવ લક્ષ્યતે વત્સરશ્રિયઃ

બહુગર્તવિભાગસ્થભૂતા લોકાઃ પૃથક્પૃથક્ ।
જાતારુણા વિલોક્યન્તેદાડિમાનીવકાન્તિકાઃ

ત્રિપ્રવાહા ત્રિપથગા કૃતોર્ધ્વાધોગમાગમા ।
જગદ્યજ્ઞોપવીતાભા સ્ફુરતીન્દુકલામલા

ઇતશ્ચેતશ્ચ ગચ્છન્તિ શીર્યન્તે પ્રોદ્ભવન્તિ ચ ।
દિગ્લતાસુ તડિત્પુષ્પા વાતાર્તા મેઘપલ્લવાઃ

ગન્ધર્વનગરોદ્યાનલતાવિતાનમાલિની ।
સમુદ્રભૂમિનભસાં પદવી પ્રવિરાજતે

લોકાન્તરેષુ સઙ્ઘેન દેવાસુરનરોરગાઃ ।
ઉદુમ્બરેષુ મશકા ઇવ ઘુંઘુમિતાઃ સ્થિતાઃ

યુગકલ્પક્ષણલવકલાકાષ્ઠાકલઙ્કિતઃ ।
કાલો વહત્યકલિતસર્વનાશપ્રતીક્ષકઃ

એવમાલોક્ય શુદ્ધેન પરેણ સ્વેન ચેતસા ।
ભૃશં વિસ્મયમાપન્નઃ કિમેતત્કથમિત્યલમ્

કથં માંસમયેનાક્ષ્ણા યન્ન પશ્યામિ કિંચન ।
તન્માયાજાલમતુલં પશ્યામિ મનસામ્બરે

અથાલોક્ય ચિરં કાલં મનસૈવાહમમ્બરાત્ ।
અર્કં તસ્માજ્જગજ્જાલાદેકમાનીય પૃષ્ટવાન્

આગચ્છ દેવદેવેશ ભો ભાસ્કર મહાદ્યુતે ।
સ્વાગતં તેઽસ્ત્વિતિ પ્રોક્તો મયાસૌ કથિતોપ્યથ

કસ્ત્વં કથમિદં જાતં જગદેવ જગન્તિ ચ ।
યદિ જાનાસિ ભગવંસ્તદેતત્કથયાનઘ

ઇત્યુક્તો માં સમાલોક્ય સંપરિજ્ઞાતવાનથ ।
નમસ્કૃત્વાભ્યુવાચેદમનિન્દ્યપદયા ગિરા

શ્રીભાનુરુવાચ ।
અસ્ય દૃશ્યપ્રપઞ્ચસ્ય નિત્યં કારણતામસિ ।
ગતઃ કસ્માન્ન જાનીષે કિં મામીશ્વર પૃચ્છસિ

અથ મદ્વાક્યસંદર્ભે લીલા ચેત્તવ સર્વગ ।
અચિન્તિતાં મદુત્પત્તિં તચ્છૃણુષ્વ વદામ્યહમ્

સદસદિતિ કલાભિરાતતં યત્
સદસદબોધવિમોહદાયિનીભિઃ ।
અવિરતરચનાભિરીશ્વરાત્મન્
પ્રવિલસતીહ મનો મહન્મહાત્મન્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવશિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ મો૦ ઉ૦ ઐન્દવોપાખ્યાનોપક્રમે બ્રહ્માદિત્યસમાગમો નામ પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ