યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.82

દ્વ્યશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ રાજમુખાચ્છુત્વા કર્કટી વનમર્કટી ।
અવબુદ્ધપદાન્તં સ્વં જહૌ મત્સરચાપલમ્

અન્તઃશીતલતામેત્ય વિશ્રાન્તિમપતાપતામ્ ।
પ્રાપ્તા પ્રાવૃણ્મયૂરીવ સજ્યોત્સ્નેવ કુમુદ્વતી

તથા રાજગિરા તસ્યા આનન્દ ઉદભૂદ્ભૃશમ્ ।
ગર્ભેઽન્તઃ ખે બલાકાયા રવેણેવ પયોમુચઃ

રાક્ષસ્યુવાચ ।
અહો બત પવિત્રેયં ભવતોર્ભાતિ શેમુષી ।
અનસ્તમિતસારેણ પ્રબોધાર્કેણ ભાસિતા

શીતા સમરસા શુદ્ધા જ્યોત્સ્નેવ શશિમણ્ડલાત્ ।
વિવેકકણિકાં શ્રુત્વા ભવતો હૃદયાદિયમ્

વિવેકિનો જગત્પૂજ્યાઃ સેવ્યા મન્યે ભવાદૃશાઃ ।
સત્સઙ્ગાત્સવિકાસાસ્મિ ચન્દ્રેણેવ કુમુદ્વતી

સૌરભં કુસુમાસઙ્ગાદેવ સત્સઙ્ગમાચ્છુભમ્ ।
વર્તતે હ્યર્કસંપર્કાદ્વિકાસોઽમ્બુરુહામિવ

મહતામેવ સંપર્કાત્પુનર્દુઃખં ન બાધતે ।
કો હિ દીપશિખાહસ્તસ્તમસા પરિભૂયતે

મયેમૌ જઙ્ગલપ્રાપ્તૌ ભવન્તૌ ભૂમિભાસ્કરૌ ।
પૂજનીયાવતઃ શીઘ્રમીહિતં કથ્યતાં શુભમ્

રાજોવાચ ।
અસ્મિન્ જનપદે રક્ષઃકુલકાનનમઞ્જરિ ।
જનસ્ય બાધતેઽત્યન્તં સદા હૃદયશૂલનમ્

યતઃ સર્વૈવ જનતા તપ્તા દૃઢવિષૂચિકા ।
મણ્ડલે નનુ તેનાહં નિર્ગતો રાત્રિચર્યયા

શૂલાદિ હૃદયે નૃણાં ન શામ્યતિ યદૌષધૈઃ ।
તતોઽહં ત્વદ્વિધપ્રોક્તમન્ત્રાર્થેન વિનિર્ગતઃ

ત્વાદૃશસ્ય ચ લોકસ્ય મુગ્ધલોકાભિઘાતિનઃ ।
નિગ્રહાર્થં પ્રવૃત્તિર્મે સા ચ સંપત્તિમેત્યલમ્

એતાવદેવ ચ શુભે ત્વયાઙ્ગીક્રિયતાં વચઃ ।
ભૂયો ભવત્યા પ્રાણા હિ હિંસનીયા ન કસ્યચિત્

રાક્ષસ્યુવાચ ।
બાઢમેવં કરોમ્યદ્યપ્રભૃત્યવિતથં પ્રભો ।
સત્યમેવ ન કિંચિદ્ધિ હિંસનીયં મયાધુના

રાજોવાચ ।
યદ્યેવં ફુલ્લપદ્માક્ષિ પરદેહૈકભોજને ।
કિં સ્યાચ્છરીરવૃત્ત્યૈ તે સ્થિતાયા મત્સમીહિતે

રાક્ષસ્યુવાચ ।
ષડ્ભિર્માસૈર્ગિરૌ રાજન્પ્રબુદ્ધાયાઃ સમાધિતઃ ।
જાતા ભોજનસંકલ્પાદ્ભોજનેચ્છેયમદ્ય મે

ઇદાનીં શિખરં ગત્વા તદેવ ધ્યાનનિશ્ચલા ।
યાવદિચ્છં સુખેનાસે સજીવા શાલભઞ્જિકા

આમૃતીં ધારણાં બદ્ધ્વા ધારયામિ શરીરકમ્ ।
યથેચ્છમથ કાલેન ત્યક્ષ્યામીતિ મતિર્મમ

આશરીરપરિત્યાગમિદાનીં ન મયા નૃપ ।
હિંસનીયાઃ પરપ્રાણાસ્તેનેદં મદ્વચઃ શૃણુ

હિમવાન્નામ શૈલોઽસ્તિ શરચ્ચન્દ્રાંશુનિર્મલઃ ।
ય ઉત્તરાશાહૃદયે સ્પૃષ્ટપૂર્વાપરાર્ણવઃ

તત્રાહં નિવસામ્યગ્રે હેમશૃઙ્ગદરીગૃહે ।
આયસી મેઘલેખેવ કર્કટીનામ રાક્ષસી

તપસોપાર્જિતો બ્રહ્મા જનતામારણેચ્છયા ।
વિષૂચિકા પ્રાણહરા સ્યાં સૂચ્યાત્મેતિ ભો મયા

તસ્માત્સંપ્રાપ્તવરયા બહૂન્વર્ષગણાન્મયા ।
ભુક્તા વિષૂચિકાત્વેન જનતા જીવબાધનૈઃ

ત્વયા ન ગુણિનો હિંસ્યા ઇતિ મે બ્રહ્મણા તતઃ ।
નિયમાર્થં મહામન્ત્રસ્તદાયત્તાસ્મિ સંસ્થિતા

સોઽયં પ્રગૃહ્યતાં તેન સર્વં હૃદયશૂલનમ્ ।
શમમેષ્યતિ લોકેઽસ્માત્કા કથા મત્કૃતે ભ્રમે

વિતતૈવાસ્મિ હિંસાયાં યત્પુરા હિંસિતં મયા ।
જનસ્ય હૃદયં તેન નાડ્યો વૈધુર્યમાગતાઃ

હિંસિત્વા રક્તમાંસાનિ સંત્યક્તા યે મહાજનાઃ ।
તેભ્યો વિધુરનાડીભ્યો યે જાતાસ્તેઽપિ તાદૃશાઃ

રાજન્વિષૂચિકામન્ત્રઃ સોઽયં સંપન્ન એવ તે ।
નહિ સત્ત્વવતામસ્તિ દુઃસાધ્યમિહ કિંચન

અતો દુર્નાડિકોશેષુ શૂલાનાં પરિશાન્તયે ।
મન્ત્રો યો બ્રહ્મણા પ્રોક્તો રાજઞ્શીઘ્રં ગૃહાણ તમ્

આગચ્છ નિકટં નદ્યા ગચ્છામસ્તત્ર ભૂમિપ ।
સ્વાચાન્તાભ્યાં સંયતાભ્યાં ભવદ્ભ્યાં સુમતા દદે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ તસ્યાં તદા રાત્ર્યાં રાક્ષસીમન્ત્રિભૂભૃતઃ ।
જગ્મુસ્તે સરિતસ્તીરં મિથઃ સંજાતસૌહૃદાઃ

અન્વયવ્યતિરેકેણ રાક્ષસ્યાઃ સૌહૃદં તદા ।
જ્ઞાત્વા સ્થિતૌ તૌ સ્વાચાન્તાવુભાવન્તેનિવાસિનૌ

તયા બ્રહ્મોપદિષ્ટોઽસૌ તતસ્તાભ્યાં યથાક્રમમ્ ।
સ્નેહાદ્વિષૂચિકામન્ત્રઃ પ્રદત્તો જપસિદ્ધિદઃ

તતઃ સંજાતસૌહાર્દૌ તૌ વિસૃજ્ય નિશાચરી ।
યદા ગન્તું પ્રવૃત્તાસૌ તદા રાજાબ્રવીદ્વચઃ

રાજોવાચ ।
ગુરુસ્ત્વં નૌ મહાદેહે વયસ્યા ચ સુનિર્વૃતા ।
નિમન્ત્રયાવહે યત્નાદ્ગ્રાસાય તવ સુન્દરિ

ન ચાસ્મત્પ્રણયં પ્રીતા વિતથીકર્તુમર્હસિ ।
સૌહાર્દં સુજનાનાં હિ દર્શનાદેવ વર્ધતે

લઘુસૌભાગ્યસંયુક્તં કૃત્વાકારં મનોરમમ્ ।
આગચ્છાસ્મદ્ગૃહં ભદ્રે તત્ર તિષ્ઠ યથાસુખમ્

રાક્ષસ્યુવાચ ।
મુગ્ધસ્ત્રીરૂપધારિણ્યૈ દાતું શક્તોઽસિ ભોજનમ્ ।
સંતર્પયસિ માં કેન રાક્ષસાકારધારિણીમ્

રક્ષોન્નમેવ સંતુષ્ટ્યૈ ન સામાન્યજનાશનમ્ ।
પૂર્વસિદ્ધસ્વભાવોઽયમાદેહં ન નિવર્તતે

રાજોવાચ ।
હેમસ્રગ્દામવલિતા દિનાનિ કતિચિદ્ગૃહે ।
મમ સ્ત્રીરૂપિણી તિષ્ઠ યાવદિચ્છમનિન્દિતે

તતો દુષ્કૃતિનશ્ચૌરાન્વધ્યાઞ્છતસહસ્રશઃ ।
મણ્ડલેભ્યઃ સમાનીય દદે તુભ્યં સુભોજનમ્

કાન્તારૂપં પરિત્યજ્ય ગૃહીત્વા રાક્ષસં વપુઃ ।
આદાય વધ્યાઞ્છતશઃ પુરુષાંસ્તાન્સુસંચિતાન્

નયસ્વ હિમવચ્છૃંઙ્ગં તત્ર ભુઙ્ક્ષ્વ યથાસુખમ્ ।
મહાશનાનામેકાન્તે ભોજનં હિ સુખાયતે

તૃપ્તા નિદ્રાં મનાક્કૃત્વા ભવ ભૂયઃ સમાધિભાક્ ।
સમાધિવિરતા ભૂયોઽપ્યાગત્ય પુનરન્યદા

નેષ્યસ્યન્યાન્વધ્યજનાન્ હિંસા નૈષાં ચ ધર્મતઃ ।
સ્વધર્મેણ ચ હિત્વૈવ મહાકરુણયા સમા

ત્વં સમેષ્યસિ ચાવશ્યં માં સમાધિવિરાગિણી ।
અસતામપિ સંરૂઢં સૌહાર્દં ન નિવર્તતે

રાક્ષસ્યુવાચ ।
યુક્તમુક્તં ત્વયા રાજન્કરોમ્યેવમહં સખે ।
સૌહાર્દેન પ્રવૃત્તસ્ય કો વાક્યં નાભિનન્દતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા રાક્ષસી તત્ર સંપન્ના સુવિલાસિની ।
હારકેયૂરકટકપટ્ટસ્રગ્દામધારિણી

રાજન્નાગચ્છ ગચ્છામ ઇત્યુક્ત્વા ભૂપમન્ત્રિણૌ ।
અગ્રે ગન્તું પ્રવૃત્તૌ તૌ રાત્રાવનુસસાર સા

અથ તે પાર્થિવગૃહં પ્રાપ્ય તાં રજનીં મિથઃ ।
કથયૈકગૃહે રમ્યે ક્ષપયામાસુરાદૃતાઃ

પ્રભાતેઽન્તઃપુરે તસ્થૌ પુરન્ધ્રીજનલીલયા ।
રાક્ષસી મન્ત્રિરાજાનૌ સ્વવ્યાપારૌ બભૂવતુઃ

તતો દિવસષટ્કેન સંચિતાનિ મહીભૃતા ।
નૃપઃ પરપુરેભ્યોઽપિ સ્વમણ્ડલગણાત્તથા

ત્રીણિ વધ્યસહસ્રાણિ તાનિ તસ્યૈ તદા દદૌ ।
સા બભૂવ નિશા કાલે સૈવોગ્રા કૃષ્ણરાક્ષસી

તાનિ વધ્યસહસ્રાણિ જગ્રાહ ભુજમણ્ડલે ।
ધારાનિકરજાલાનિ મેઘમાલેવ કોટરે

યયૌ રાજાનમાપૃચ્છ્ય તદેવ હિમવચ્છિરઃ ।
દરિદ્રા લબ્ધહેમેવ ગ્રહેષૂગ્રશરીરિણી

તત્ર તૃપ્તા ભૃશં ભુક્ત્વા સુખં સુપ્ત્વા દિનત્રયમ્ ।
આસીત્પ્રબોધસુસ્વસ્થા સા સમાધિમતિઃ પુનઃ

પઞ્ચભિર્વા ચતુર્ભિર્વા વર્ષૈઃ સા સંપ્રબુધ્યતે ।
તત્તતો મણ્ડલં યાતિ તેન રાજસભાજને

તત્ર વિશ્રમ્ભગર્ભાભિઃ કથાભિઃ કંચિદેવ સા ।
સ્થિત્વા કાલં ગૃહીત્વા તાન્વધ્યાન્સ્વાસ્પદમેત્યથ

જીવન્મુક્તતયૈવમેવ વિપિને સાદ્યાપિ રક્ષોઙ્ગના
તસ્મિન્નેવ ગિરૌ સ્થિતા વિચલિતધ્યાનૈકતાનાશયા ।
તસ્મિન્રાજનિ શાન્તિમાગતવતિ ત્યક્તૈષણેનાત્મના
તદ્રાષ્ટ્રાધિપસૌહૃદૈઃ સ્વકવલાનાસ્વાદયન્તી ચિરં

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે કર્ક૦ રાક્ષસીસૌહાર્દં નામ દ્વયશીતિતમઃ સર્ગઃ