યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.78

અષ્ટસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ સા રાક્ષસી રક્ષઃકુલકાનનમઞ્જરી ।
તમસ્યેવાભ્રલેખેવ ગમ્ભીરં વિનનાદ હ

નાદાન્તે સમુવાચેદં હુંકારાપરુષં વચઃ ।
ગર્જિતાનન્તરં જાતકરકાશનિશબ્દવત્

ભો ભો ઘોરાટવીવ્યોમપદવીશશિભાસ્કરૌ ।
મહામાયાતમઃપીઠશિલાકોટરકીટકૌ

કૌ ભવન્તૌ મહાબુદ્ધી દુર્બુદ્ધી વા સમાગતૌ ।
મદ્ગ્રાસપદમાપન્નૌ ક્ષણાન્મરણકોચિતૌ

રાજોવાચ ।
ભો ભો ભૂતક કિં સ્યાસ્ત્વં ક્વ તિષ્ઠસિ ચ દેહકમ્ ।
દર્શયાસ્યાસ્તવ ગિરઃ કો બિભેત્યલિનીધ્વનેઃ

સિંહવત્સર્વવેગેન પતન્ત્યર્થે કિલાર્થિનઃ ।
ત્યજ સંરમ્ભમારમ્ભં સ્વસામર્થ્ય પ્રદર્શય

કિં પ્રાર્થયસિ મે બ્રૂહિ દદામિ તવ સુવ્રત ।
કિં વા સંરમ્ભશબ્દાભ્યાં ભીષયાસ્માન્બિભેષિ કિમ્

ક્ષિપ્રમાકારશબ્દાભ્યાં માયયા સન્મુખીભવ ।
ન કિંચિદ્દીર્ઘસૂત્રાણાં સિદ્ધ્યત્યાત્મક્ષયાદૃતે

રાજ્ઞેત્યુક્તે રમ્યમુક્તમિતિ સંચિન્ત્ય સા તયોઃ ।
પ્રકાશાયાપ્ય ધૈર્યાય નનાદ ચ જહાસ ચ

તતો દદૃશતુસ્તાં તૌ શબ્દપૂરિતદિગ્ગણામ્ ।
સાટ્ટહાસપ્રભાપિણ્ડપૂરપ્રકટિતાકૃતિમ્

કલ્પાભ્રાશનિકાષેણ ઘૃષ્ટામદ્રિતટીમિવ ।
સ્વનેત્રવિદ્યુદ્વલયબલાકોજ્જ્વલિતામ્બરામ્

તિમિરૈકાર્ણવૌર્વાગ્નિજ્વાલાવિવલનામિવ ।
ગર્જદ્ધનઘટાટોપપીવરાસિતકન્ધરામ્

રણદ્દશનસરમ્ભહાહાહતનિશાચરામ્ ।
રોદસીકજ્જલસ્તમ્ભાં લીલયોલ્લસિતાં પુનઃ

ઊર્ધ્વકેશીં શિરાલાઙ્ગીં કપિલાક્ષીં તમોમયીમ્ ।
યક્ષરક્ષઃપિશાચાનામપ્યનર્થભયપ્રદામ્

દેહરન્ધ્રવિશચ્છ્વાસવાતભાંકારભીષણામ્ ।
મુસલોલૂખલાલાતહલશૂર્પકશેખરામ્

સ્ફુરન્તીમિવ કલ્પાન્તે વૈદૂર્યશિખરસ્થલીમ્ ।
હાસઘટ્ટિતવિશ્વેશાં કાલરાત્રિમિવોદિતામ્

શરદ્વ્યોમાટવીં સાભ્રાં કૃતદેહામિવાગતામ્ ।
શરીરિણીં મહાભ્રાઢ્યાં યામિનીમિવ માંસલામ્

શરીરસંનિવેશેન પઙ્કપીઠમિવોત્થિતામ્ ।
તનું ચન્દ્રાર્કયુદ્ધાય તમસેવ સમાશ્રિતામ્

ઇન્દ્રનીલમહાશુભ્રલમ્બાભ્રયુગલોપમૌ ।
ઉલૂખલાદિહારૌઘૌ દધાનામસિતૌ સ્તનૌ

લગ્નામઙ્ગારકાષ્ઠેન સમાનાં ચ મહાતનુમ્ ।
દ્રુમાભાસ્પન્દસશિરલસદ્ભુજલતાતનુમ્

તામવેક્ષ્ય મહાવીરૌ તથૈવાક્ષુભિતૌ સ્થિતૌ ।
ન તદસ્તિ વિમોહાય યદ્વિવિક્તસ્ય ચેતસઃ

મન્ત્ર્યુવાચ ।
મહારાક્ષસિ સંરમ્ભો મહાત્મા કિમયં તવ ।
લઘવો હ્યથવા કાર્યે લઘાવપ્યતિસંભ્રમાઃ

ત્યજ સંરમ્ભમારમ્ભો નાયં તવ વિરાજતે ।
વિષયે હિ પ્રવર્તન્તે ધીમન્તઃ સ્વાર્થસાધકાઃ

ત્વાદૃશાનાં સહસ્રાણિ મશકાનામિવાબલે ।
અસ્માકં ધીરતાવાત્યાવ્યૂઢાનિ તૃણપર્ણવત્

સંરમ્ભદ્વારમુત્સૃજ્ય સમતાસ્વચ્છયા ધિયા ।
યુક્તા ચ વ્યવહારિણ્યા સ્વાર્થઃ પ્રાજ્ઞેન સાધ્યતે

સ્વેનેવ વ્યવહારેણ કાર્યં સિદ્ધ્યતુ વા ન વા ।
મહાનિયતિરિત્યેવ ભ્રમસ્યાવસરો હિ કઃ

કથયાભિમતં કિં તે કિમર્થયસિ ચાર્થિની ।
અર્થી સ્વપ્નેઽપિ નાસ્માકમપ્રાપ્તાર્થઃ પુરો ગતઃ

ઇત્યુક્તા સા તદા તેન ચિન્તયામાસ રાક્ષસી ।
અહો નુ વિમલાચારં સત્ત્વં પુરુષસિંહયોઃ

ન સામાન્યાવિમૌ મન્યે વિચિત્રેયં ચમત્કૃતિઃ ।
વચોવક્રેક્ષણેનૈવ વદત્યન્તર્વિનિશ્ચયમ્

વચોવક્રેક્ષણદ્વારૈર્ધીમતામાશયા મિથઃ ।
એકીભવન્તિ સરિતાં પયાંસિ વલનૈરિવ

આભ્યાં પ્રાયઃ પરિજ્ઞાતો મમ ભાવોઽનયોર્મયા ।
ન વિનાશ્યૌ મયા ચેમૌ સ્વયમેવાવિનાશિનૌ

મન્યે ભવેતામાત્મજ્ઞૌ નાત્મજ્ઞાનાદૃતે મતિઃ ।
પ્રમૃષ્ટસદસદ્ભાવાદ્ભવત્યસ્તભયા મૃતૌ

તદેતૌ પરિપૃચ્છામિ કિંચિત્સંદેહમુત્થિતમ્ ।
પ્રાજ્ઞં પ્રાપ્ય ન પૃચ્છન્તિ યે કેચિત્તે નરાધમાઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય પૃચ્છાયૈ તન્વાનાવસરં તતઃ ।
અકાલકલ્પાભ્રરવં હાસં સંયમ્ય સાબ્રવીત્

કૌ ભવન્તૌ નરૌ ધીરૌ કથ્યતામિતિ મેઽનઘૌ ।
જાયતે દર્શનાદેવ મૈત્રી વિશદચેતસામ્

મન્ત્ર્યુવાચ ।
અયં રાજા કિરાતાનામસ્યાહં મન્ત્રિતાં ગતઃ ।
ઉદ્યતૌ રાત્રિચર્યેણ ત્વાદૃગ્જનવિનિગ્રહે

રાજ્ઞો રાત્રિંદિવં ધર્મો દુષ્ટભૂતવિનિગ્રહઃ ।
સ્વધર્મત્યાગિનો યે તુ તે વિનાશાનલેન્ધનમ્

રાક્ષસ્યુવાચ ।
રાજંસ્ત્વમસિ દુર્મન્ત્રી દુર્મન્ત્રી ન નૃપો ભવેત્ ।
સદ્રૂપસ્ય ભવેન્મન્ત્રી રાજા સન્મન્ત્રિણો ભવેત્

રાજા ચાદૌ વિવેકેન યોજનીયઃ સુમન્ત્રિણા ।
તેનાર્યતામુપાયાતિ યથા રાજા તથા પ્રજાઃ

સમસ્તગુણજાલાનામધ્યાત્મજ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
તદ્વિદ્રાજા ભવેદ્રાજા તદ્વિન્મન્ત્રી ચ મન્ત્રવિત્

પ્રભુત્વં સમદૃષ્ટિત્વં તચ્ચ સ્યાદ્રાજવિદ્યયા ।
તામેવ યો ન જાનાતિ નાસૌ મન્ત્રી ન સોઽધિપઃ

ભવન્તૌ તદ્વિદૌ સાધૂ યદિ તચ્છ્રેય આપ્નુથઃ ।
નો ચેદનર્થદૌ સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેરદ્મ્યહં યુવામ્

એકોપાયેન મત્પાર્શ્વાદ્વાલકાવુત્તરિષ્યથઃ ।
મત્પ્રશ્નપઞ્જરં સારં ચેદ્વિચારયથો ધિયા

પ્રશ્નાનિમાન્કથય પાર્થિવ વા ચ મન્ત્રિંસ્તત્રાર્થિની ભૃશમહં પરિપૂરયાર્થમ્ ।
અઙ્ગીકૃતાર્થમદદત્ક ઇવાસ્તિ લોકે દોષેણ સંક્ષયકરેણ ન યુજ્યતે યઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ક૦ રાક્ષસીવર્ણનં નામાષ્ટસ્રપ્તતિતમઃ સર્ગઃ