યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.77

સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર કિરાતજનમણ્ડલે ।
હસ્તહાર્યતમઃપિણ્ડા બભૂવાસિતયામિની

નીલમેઘપટચ્છન્ના નિરિન્દુગગનાન્તરા ।
તમાલવનસંપિણ્ડા માંસલોડ્ડીનકજ્જલા

લતાઘનતયા ગ્રામકોટરૈકાન્ધ્યમન્થરા ।
ગૃહચત્વરસંબાધે નગરે નવયૌવના ॥
ચત્વરેષુ તમઃપિણ્ડી પ્રજિહ્મીકૃતદીપિકા ।
કુઞ્ચિતચ્છિદ્રનિષ્ક્રાન્તાઽઽદીપિકારોચિરાજિતા

સુવયસ્યેવ કર્કટ્યાઃ પરિનૃત્યત્પિશાચિકા ।
મત્તવેતાલકઙ્કાલકાષ્ઠમૌનમિવાસ્થિતા

સુષુપ્તમૃગભૂતૌઘઘનનીહારહારિણી ।
મન્દમન્દમરુત્સ્પર્શલસત્પ્રાલેયસીકરા

સરઃસુ વિવટદ્વારિ કાકભેકતરઙ્ગિતા ।
અન્તઃપુરેષુ રમણરણન્નારીનરાનના

જઙ્ગલેષુ જગજ્વાલા જટાલજ્વલનોજ્જ્વલા ।
કેદારેષ્વમ્બુસંસેકપૃષ્ઠપાકમિલચ્છલા

નભસ્થલેક્ષિતસ્પન્દપ્રવિવિક્તર્ક્ષચક્રિકા ।
વનેષુ વિસરદ્વાતપતત્પુષ્પફલદ્રુમા

શ્વભ્રેષુ કૌશિકસ્યાન્તર્વાયસવ્યાહતારવા ।
તસ્કરાક્રાન્તપર્યન્તગ્રામ્યાક્રન્દનકર્કશા

વિપિને વિપિનામૌના નગરે સુપ્તનાગરા ।
વનેષુ વિસરદ્વાતા નીડેષ્વસ્પન્દપક્ષિકા

ગુહાસુ સુપ્તસિંહાઢ્યા કુઞ્જેષુ સ્વપદેણકા ।
ખે સાવશ્યાયનિકરા વિપિને મૌનચારિણી

કજ્જલામ્ભોદમધ્યાભા કાચશૈલોદરોપમા ।
પઙ્કપિણ્ડાન્તરઘના ખડ્ગચ્છેદ્યાન્ધ્યમાંસલા

પ્રલયાનિલવિક્ષુબ્ધકજ્જલાચલચઞ્ચલા ।
એકાર્ણવમહાપઙ્કપર્વતોદરમેદુરા

અઙ્ગારકોટરઘના સૌષુપ્તપદસુન્દરી ।
અજ્ઞાનનિદ્રાનિબિડા ભૃઙ્ગપૃષ્ઠચ્છદચ્છવિઃ

તસ્યાં રજન્યાં ભીમાયાં કિરાતજનમણ્ડલે ।
મન્ત્રિણા સહ ભૂપાલસ્તસ્મિન્નવસરે તદા

નિર્જગામ સુધીરાત્મા નગરાત્સુપ્તનાગરાત્ ।
અટવીં વિક્રમો નામ વિષમાં વીરચર્યયા

અટવ્યાં કર્કટી સા તૌ ચરન્તૌ રાજમન્ત્રિણૌ ।
અપશ્યદ્ધૃતધૈર્યાસ્ત્રૌ વેતાલાલોકનોન્મુખૌ

અથ સા ચિન્તયામાસ લબ્ધો ભક્ષો હ્યહો મયા ।
મૂઢાવેતાવનાત્મજ્ઞૌ ભારો દેહઃ કિલાનયોઃ

ઇહામુત્ર ચ નાશાય મૂઢો દુઃખાય જીવતિ ।
યત્નાદ્વિનાશનીયોઽસૌ નાનર્થઃ પરિપાલ્યતે

અપશ્યતઃ સ્વમાત્માનં મૃતિર્મૂઢસ્ય જીવિતમ્ ।
મરણેનોદયોઽસ્યાસ્તિ પાપાસંપત્તિહેતુતઃ

આદિસર્ગે ચ નિયમઃ કૃતઃ પઙ્કજજન્મના ।
હિંસ્રાણાં ભોજનાયાસ્તુ મૂઢાત્માનાત્મવાનિતિ

તસ્માદિમૌ મયૈવાદ્ય ભોક્તવ્યૌ ભોજ્યતાં ગતૌ ।
અભવ્ય એવ નિર્દોષં પ્રાપ્તમર્થમુપેક્ષતે

કદાચિત્તાવિમૌ સ્યાતાં ગુણયુક્તૌ મહાશયૌ ।
તાદૃઙ્ન રવિનાશો હિ સ્વભાવાન્મે ન રોચતે

તદેતૌ સંપરીક્ષેઽહં યદિ તાદૃગ્ગુણાન્વિતૌ ।
તદ્ભક્ષં ન કરોમ્યેતૌ ન હિંસ્યા ગુણિનઃ ક્વચિત્

અકૃત્રિમં સુખં કીર્તિમાયુશ્ચૈવાભિવાઞ્છતા ।
સર્વાભિમતદાનેન પૂજનીયા ગુણાન્વિતાઃ

અપિ નઙ્ક્ષ્યામિ દેહેન નૈવ ભોક્ષ્યે ગુણાન્વિતમ્ ।
સુખયન્તિ હિ ચેતાંસિ જીવિતાદપિ સાધવઃ

અપિ જીવિતદાનેન ગુણિનં પરિપાલયેત્ ।
ગુણવત્સંગમૌષધ્યા મૃત્યુરપ્યેતિ મિત્રતામ્

યત્રાહમપિ રક્ષામિ રાક્ષસી ગુણશાલિનમ્ ।
તત્રાન્યઃ કો ન કુર્યાત્તં હૃદિ હારમિવામલમ્

ઉદારગુણયુક્તા યે વિહરન્તીહ દેહિનઃ ।
ધરાતલેન્દવઃ સઙ્ગાદ્ભૃશં શીતલયન્તિ તે

મૃતિર્ગુણિતિરસ્કારો જીવિતં ગુણિસંશ્રયઃ ।
ફલં સ્વર્ગાપવર્ગાદિ જીવિતાદ્ગુણિસંશ્રિતાત્

તસ્માદિમૌ પરીક્ષેઽહં કયાચિત્પ્રશ્નલીલયા ।
કિંમાત્રજ્ઞાનકાવેતાવિતિ તામરસેક્ષણૌ

આદૌ વિચાર્ય સગુણાગુણલેશયુક્તિં
પશ્ચાત્સ્વતોઽધિકતરં ચ ગુણૈર્યદિ સ્યાત્ ।
કુર્યાત્તતઃ સમુપપત્તિવશેન દણ્ડં
દડ્યસ્ય યુક્તિસદૃશં ઘનસંભવેન

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ક૦ રાક્ષસીવિચારો નામ સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ