યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.74

ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્ય તત્રોર્ધ્વશૃઙ્ગસ્ય તસ્યાં ભુવિ મહાવનૌ ।
દદર્શ મધ્યમાં સૂચીં પ્રોત્થિતાં સશિખામિવ

એકપાદં તપસ્યન્તીં શુષ્યન્તીં શિરઊષ્મણા ।
સતતાનશનાં શુષ્કપિણ્ડીભૂતોદરત્વચમ્

સકૃદ્વિકસિતાસ્યેન ગૃહીત્વેવાતપાનિલાન્ ।
પશ્ચાત્ત્યજન્તીં હૃદયે મે ન માન્તીત્યનારતમ્

શુષ્કાં ચણ્ડાંશુકિરણૈર્જર્જરાં વનવાયુભિઃ ।
અચલન્તીનિજાત્સ્થાનાત્સ્નાપિતામિન્દુરશ્મિભિઃ

પૂર્વં રજોણુનૈકેન સંવિષ્ટચ્છન્નમસ્તકામ્ ।
કૃતાર્થત્વં કથયતીં દદતાન્યસ્ય નાસ્પદમ્

અરણ્યાન્યેવ દત્ત્વાર્થ ચિરં જાતશિખામિવ ।
મૂર્ધ્ન્યવસ્થાપિતપ્રાણજટાજૂટવલીમિવ

તાં પ્રેક્ષ્ય પવનઃ સૂચીં વિસ્મયાકુલચેતનઃ ।
પ્રણમ્યાલોક્ય સુચિરં ભીતભીત ઇવાગતઃ

મહાતપસ્વિની સૂચી કિમર્થં તપ્યતે તપઃ ।
નેતિ પ્રષ્ટું શશાકાસૌ તત્તેજોરાશિનિર્જિતઃ

ભગવત્યા મહાસૂચ્યા અહો ચિત્રં મહાતપઃ ।
ઇત્યેવ કેવલં ધ્યાયન્મારુતો ગગનં યયૌ

સમુલ્લઙ્ઘ્યાભ્રમાર્ગ તુ વાતસ્કન્ધાનતીત્ય ચ ।
સિદ્ધવૃન્દાનધઃ કૃત્વા સૂર્યમાર્ગમુપેત્ય ચ

ઊર્ધ્વમેત્ય વિમાનેભ્યઃ પ્રાપ શક્રપુરાન્તરે ।
સૂચીદર્શનપુણ્યં તમાલિલિઙ્ગ પુરંદરઃ

પૃષ્ટશ્ચ કથયામાસ દૃષ્ટં સર્વં મયેત્યસૌ ।
સહદેવનિકાયાય શક્રાયાસ્થાનવાસિને

વાયુરુવાચ ।
જમ્બૂદ્વીપેઽસ્તિ શૈલેન્દ્રો હિમવાન્નામ સૂન્નતઃ ।
જામાતા યસ્ય ભગવાન્સાક્ષાચ્છશિકલાધરઃ

તસ્યોત્તરે મહાશૃઙ્ગપૃષ્ઠે પરમરૂપિણી ।
સ્થિતા તપસ્વિની સૂચી તપશ્ચરતિ દારુણમ્

બહુનાત્ર કિમુક્તેન વાતાદ્યશનશાન્તયે ।
યયા સ્વોદરસૌષિર્યં પિણ્ડીકૃત્વા નિવારિતમ્

શાન્તસંકોચસૂક્ષ્માર્થં વિકાસ્યાસ્યં રજોણુના ।
તયાદ્ય સ્થગિતં શીતવાતાશનનિવૃત્તયે

તસ્યાસ્તીવ્રેણ તપસા તુહિનાકરમુત્સૃજન્ ।
અગ્ન્યાકારમયો ગૃહ્ણન્ દેવ દુઃસેવ્યતાં ગતઃ

તદુત્તિષ્ઠાશુ ગચ્છામઃ સર્વ એવ પિતામહમ્ ।
તદ્વરાર્થમનર્થાય વિદ્ધિ તત્સુમહત્તપઃ

ઇતિ વાતેરિતઃ શક્રઃ સહદેવગણેન સઃ ।
જગામ બ્રહ્મણો લોકં પ્રાર્થયામાસ તં વિભુમ્

સૂચ્યા વરમહં દાતું ગચ્છામિ હિમવચ્છિરઃ ।
બ્રહ્મણેતિ પ્રતિજ્ઞાતે શક્રઃ સ્વર્ગમુપાયયૌ

એતાવતાથ કાલેન સા બભૂવાતિપાવની ।
સૂચી નિજતપસ્તાપતાપિતામરમન્દિરા

મુખરન્ધ્રસ્થિતાર્કાંશુદૃશા સ્વચ્છાયયૈવ સા ।
વિકાસિન્યા વિવર્તિસ્થા ચોદિતાન્તમવેક્ષિતા

કૌશેયરૂપયા સૂચ્યા મેરુઃ સ્થૈર્યેણ નિર્જિતઃ ।
મજ્જનં નૈતિ વૃદ્ધ્વૈવં મુક્તમાદ્યન્તયોર્દિને

મધ્યાહ્ને તાપભીત્યેવ વિશન્ત્યા મારુતાન્તરમ્ ।
અન્યદા ગૌરવાદ્દૃષ્ટ્વા દૂરતઃ પ્રેક્ષમાણયા

સા તામવેક્ષતે ક્ષારાત્તાપાદઙ્ગે નિમજ્જતિ ।
સંકટે વિસ્મરત્યેવ જનો ગૌરવસત્ક્રિયામ્

છાયાસૂચી તાપસૂચી યશ્ચાત્મા સ તૃતીયયા ।
ત્રિકોણં તપસા પૂતં વારાણસ્યા સમં કૃતમ્

ગતાસ્તેન ત્રિકોણેન ત્રિવર્ણપરિખાવતા ।
વાયવઃ પાંસવો યેઽપિ તે પરાં મુક્તિમાગતાઃ

વિદિતપરમકારણાદ્ય જાતા સ્વયમનુચેતનસંવિદં વિચાર્ય ।
સ્વમનનકલનાનુસાર એકસ્ત્વિહ હિ ગુરુઃ પરમો ન રાઘવાન્યઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રવાસિષ્ઠમહારામાયણે ઉત્પત્તિપ્રકરણે સૂચીતપઃપરિપાકવર્ણનં નામ ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ