યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.73

ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કર્કટીકટુવૃત્તાન્તં સર્વમાકર્ણ્ય વાસવઃ ।
નારદં પરિપપ્રચ્છ પુનર્જાતકુતૂહલઃ

શક્ર ઉવાચ ।
સૂચીવૃત્તપિશાચત્વં તપસોપાર્જ્ય તત્તયા ।
કર્કટ્યા હિમમર્કટ્યા કે ભુક્તા વિભવા મુને

શ્રીનારદ ઉવાચ ।
જીવસૂચ્યાઃ પિશાચત્વં ગતાયાઃ શક્ર પેલવમ્ ।
આસીત્કાર્ષ્ણાયસી સૂચી તસ્યાઃ સમવલમ્બનમ્

તત્સમાલમ્બનં ત્યક્ત્વા વ્યોમવાતરથસ્થયા ।
પ્રાણમારુતમાર્ગેણ તયા દેહપ્રવિષ્ટયા

સર્વેષામાન્ત્રતન્ત્રીણાં સ્નાયુમેદોવસાસૃજામ્ ।
રન્ધ્રેણ પક્ષિણેવાન્તર્નિલીનં મલિનાત્મનામ્

યસ્યાં નાડ્યાં નભોવાયુર્માતિ તત્તામુપેતયા ।
તત્ર શૂલં કૃતં સ્થૂલન્યગ્રોધાગ્ર ઇવોત્કટમ્

તચ્છરીરેન્દ્રિયૈસ્તાનિ તથાન્યાનિ બહૂનિ ચ ।
ભુક્તાનિ નરમાંસાનિ ભોજનાન્યુચિતાનિ ચ

સુપ્તં વિવલિતાનલ્પમાલયા મુગ્ધબાલયા ।
કાન્તવક્ષઃસ્થલસ્યૂતસૃષ્ટપત્રકપોલયા

વિદ્રુતં વીતશોકાસુ વિહઙ્ગા વનવીથિષુ ।
કલ્પદ્રુમૌઘપુષ્પાગ્રદ્વિગુણામ્ભોજપઙ્ક્તિષુ

પીત આમોદમન્દારમકરન્દકણાસવઃ ।
વનેષ્વમરશૈલાનામલિન્યામલિલીલયા

ચર્વિતાનિ શવાઙ્ગાનિ ગૃધ્ર્યાઽઽગર્તાનિ વૃદ્ધયા ।
ખડ્ગપૃષ્ઠ્યેવ સંગ્રામે વીરાઙ્ગાનિ જવેદ્ધયા

સર્વાઙ્ગકોશનાડીષુ દિક્ષ્વિવાનિલલેખયા ।
ઉડ્ડીનમવડીનં ચ કાચૌઘવ્યોમવીથિષુ

વિરાડાત્મહૃદિ પ્રાણવાતસ્પન્દાઃ સ્ફુરન્તિ તુ ।
યથા તથા પ્રસ્ફુરિતં પ્રતિદેહગૃહં તયા

સર્વપ્રાણિશરીરેષુ ભાન્તિ ચિચ્છક્તયસ્તથા ।
દીપપ્રભાભાસિતયા ગૃહિણ્યેવ સ્વસદ્મસુ

વિહૃતં રુધિરેષ્વન્તર્દ્રવશક્ત્યેવ વારિષુ ।
અબ્ધિષ્વાવર્તવૃત્ત્યેવ જઠરેષુ વિવલ્ગિતમ્

સુપ્તં મેદઃસુ શુભ્રેષુ શેષાઙ્ગેષ્વિવ શૌરિણા ।
સ્વાદિતશ્ચાઙ્ગગન્ધોઽન્તઃ પીતશક્ત્યામૃતં યથા

તરુગુલ્મૌષધાદીનાં હૃદૌજાન્યનિલશ્રિયા ।
પરિભુક્તાન્યશુક્લાનિ હિંસયોધીકૃતાનિ ચ

અથો જીવમયી સૂચી સ્યામિતિ સ્થાવરેણ સા ।
સંપન્ના તાપસી સૂચી ચેતના પાવની સિતા

અદૃશ્યયા તયા ચેહ મારુતોગ્રતુરંગયા ।
અયઃસૂચ્યાઽનિલતયા વહન્ત્યા દિક્ષ્વરુદ્ધયા

પતિં ભુક્તં વિલસિતં દત્તં દાપિતમાહૃતમ્ ।
નર્તિતં ગીતમુષિતમનન્તૈઃ પ્રાણિદેહકૈઃ

અદૃશ્યયાઽશરીરિણ્યા મનઃપવનદેહયા ।
કૃતમાકાશરૂપિણ્યા ન તદસ્તિ ન યત્તયા

મત્તયા શક્તયાસ્વાદરસાચ્ચલિતમેતયા ।
કાલમાલાનમાશ્રિત્ય કરિણ્યેવ વિવલ્ગિતમ્

કલ્લોલબહુલાધૂતદેહદૃષ્ટનદીષ્વલમ્ ।
વેગૈર્વેધુર્યકારિણ્યા મત્તયા મકરાયિતમ્

અશક્તયા નિગિરિતું મેદોમાંસં તથા હૃદિ ।
નૂનં રુદિતમર્થાઢ્યવૃદ્ધાતુરધિયા યથા

અજોષ્ટ્રમૃગહસ્ત્યશ્વસિંહવ્યાઘ્રાદિનર્તિતમ્ ।
નર્તક્યેવ ચિરં રઙ્ગે વલયાઙ્ગદમઙ્ગકે

બહિરન્તશ્ચ વાયૂનામેકત્વમનુજાતયા ।
ગન્ધલેખિકયેવાન્તઃ સ્થિતં દુર્બલયા તથા

મન્ત્રૌષધિતપોદાનદેવપૂજાદિભિર્હતા ।
બહિર્ગિરિનદીતુઙ્ગતરઙ્ગવદુપદ્રુતા

દીપપ્રભેવાવિજ્ઞાતગતિર્ગત્યાશુ લીયતે ।
અયઃસૂચ્યાં માતરીવ તત્ર નિર્વૃતિમેતિ સા

સ્વવાસનાનુસારેણ સર્વ આસ્પદમીહતે ।
સૂચિત્વમેવ રાક્ષસ્યા સૂચીત્વેનાસ્પદીકૃતમ્

સર્વા વિહૃત્યાપિ દિશઃ સ્વમેવાસ્પદમાપદિ ।
જીવસૂચી લોહસૂચીમિવાયાતિ જડો જનઃ

એવં પ્રયતમાના સા વિહરન્તી દિશો દશ ।
માનસીં તૃપ્તિમાયાતા ન શારીરીં કદાચન

સતિ ધર્મિણિ ધર્મા હિ સંભવન્તીહ નાસતિ ।
શરીરં વિદ્યતે યસ્ય તસ્ય તત્કિલ તૃપ્યતિ

અથ તૃપ્તસ્ય દેહસ્ય સ્મરણાત્પ્રાક્તનસ્ય સા ।
બભૂવ દુઃખિતસ્વાન્તા પૂર્ણોદરસુખાર્થિની

તતઃ પ્રાક્તનદેહાર્થં કરિષ્યે વિપુલં તપઃ ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય તપસે દેશં નિર્ણીય સાત્મના

વિવેશાકાશગૃધ્રસ્ય હૃદયં તરુણસ્ય સા ।
પ્રાણમારુતમાર્ગેણ ખં ખગીવ બિલેશયા

ગૃધ્રઃ સ્વામયસૂચિત્વં કશ્ચિદેતત્સમાશ્રિતઃ ।
નિતાન્તપ્રેરિતઃ સૂચ્યા કર્તું મન ઉપાદદે

સૂચીમાદાય ગૃધ્રોઽસૌ યયૌ તચ્ચિન્તિતં ગિરિમ્ ।
અન્તઃસૂચિપિશાચ્યન્તે નુન્નોઽબ્દ ઇવ વાયુના

તત્રાજને મહારણ્યે સ્થાપયામાસ તામસૌ ।
સર્વસંકલ્પરહિતે પદે યોગીવ ચેતનામ્

એકેનૈવાશુ સા તેન પાદપ્રાન્તેન સુસ્થિતા ।
સંપ્રતિષ્ઠાપિતેવાદ્રિમૂર્ધ્નિ ગૃધ્રેણ દેવતા

રજઃકણગૃહસ્થાણુશિરસ્યેકેન સાનુના ।
પાદેનાતિષ્ઠદુદ્ગ્રીવં શિખીવ ગિરિમૂર્ધનિ

ઉત્થિતાં સ્થાપિતાં સૂચીં ગૃધ્રેણ જીવસૂચિકા ।
દૃષ્ટ્વા બહિર્વિનિર્ગન્તું ખગદેહાત્પ્રચક્રમે

ખગદેહાન્નિર્જગામ સૂચી પ્રોન્મુખચેતના ।
પવનાદ્ગન્ધલેખેવ ઘ્રાણવાતલવોન્મુખી

જગામ ગૃધ્રઃ સ્વં દેશં ભારં ત્યક્ત્વેવ ભારિકઃ ।
નિવૃત્તવ્યાધિરિવ સ બભૂવાન્તરનાકુલઃ

અતઃ સૂચિસ્તયાધારસ્તપસે પરિકલ્પિતા ।
દૃઢઃ સુસદૃશોઽર્થાનાં વિનિયોગો હિ રાજતે

ન હ્યમૂર્તસ્ય સિધ્યન્તિ વિનાધારં કિલ ક્રિયાઃ ।
ઇત્યાધારૈકનિષ્ઠત્વમાશ્રિત્યાસૌ તપઃસ્થિતા

જીવસૂચી લોહસૂચીં પિશાચી શિંશપામિવ ।
સર્વતો વલયામાસ વાત્યેવામોદલેખિકામ્

તતસ્તતઃ પ્રભૃત્યેષા સૂચી દીર્ઘતપસ્વિની ।
અરણ્યાન્યાં સ્થિતા શક્ર તત્ર વર્ષગણાન્બહૂન્

તસ્યા વરાર્થં યત્નં ત્વં કુરુ કર્તવ્યકોવિદ ।
ચિરેણ સંભૃતં લોકમલં દગ્ધું હિ તત્તપઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ નારદતઃ શ્રુત્વા શક્રઃ સૂચીનિરીક્ષણે ।
મારુતં પ્રેષયામાસ દશદિઙ્મણ્ડલાન્યથ

જગામાથ મરુત્સંવિદાત્મના તામવેક્ષિતુમ્ ।
અથામુચ્ય નભોમાર્ગં વિચચાર ત્વરાન્વિતઃ

સા તસ્ય સંવિત્ક્ષિપ્રાર્ધેનૈવ સર્વગતા સતી ।
પરમાર્ચિરિવાવિઘ્નં સહસૈવ દદર્શ હ

ભૂમેઃ સપ્તસમુદ્રાન્તે નિબદ્ધાં વિપુલસ્થલીમ્ ।
લોકાલોકાદ્રિરસનાં તતો મણિમયોપમમ્

સ્વાદૂદકાબ્ધિવલયં સકોટરકકુબ્ગણમ્ ।
પુષ્કરદ્વીપવલયં તદન્તર્ગિરિમણ્ડલે

મદિરામ્ભોધિવલયં તજ્જલેચરસંસ્થિતમ્ ।
ગોમેદદ્વીપકટકં તન્મધ્યવિષયવ્રજમ્

ઇક્ષૂદકાબ્ધિપરિખં શાન્તં ગિરિગણાન્તરમ્ ।
ક્રૌઞ્ચદ્વીપોર્વરાપીઠં શાન્તં ગતગિરિક્રમમ્

ક્ષીરાબ્ધિમુક્તાવલયં સમધ્યગતનાયકમ્ ।
શ્વેતાખ્યદ્વીપવલયં સભૂતપ્રવિભાગકમ્

તતો ઘૃતોદવલયસ્વાન્તસ્થપુરમન્દિરમ્ ।
કુશદ્વીપવૃતિવ્યાપ્તં સમહાશૈલકોટરમ્

દધ્યમ્ભોરાશિરશનાસાન્તામ્બરપુરોદરમ્ ।
શાકદ્વીપોર્વરાકારં સાન્તસ્થવિષયાન્તરમ્

ક્ષારામ્ભોરાશિપરિધિં સાન્તસ્થવિષયાન્તરમ્ ।
જમ્બૂદ્વીપે મહામેરું કુલપર્વતસંકુલમ્

વાતસ્કન્ધેભ્ય એવાદૌ પતિતાનિલવેદના ।
ક્રમેણાનેન પર્યન્તે તેનૈવ પ્રસૃતોઽઞ્જસા

વાયુરાલોકયન્નદ્ધા જમ્બૂદ્વીપં નિરીક્ષ્ય ચ ।
તત્પ્રાપ હિમવચ્છૃઙ્ગં યત્ર સૂચી તપસ્વિની

શૃઙ્ગમૂર્ધ્નિ મહત્યુગ્રે સારણ્યાનીમવાપ તામ્ ।
દ્વિતીયાકાશવિતતાં વર્જિતાં પ્રાણિકર્મભિઃ

અસંજાતતૃણવ્યૂહાં નિકટત્વાદ્વિવસ્વતઃ ।
રજોમયીમેવ તતાં સંસારરચનામિવ

મૃગતૃષ્ણાનદીસાર્થપૂરણીયાબ્ધિતાં ગતામ્ ।
શક્રકોદણ્ડસંકાશમૃગતૃષ્ણાસરિચ્છતામ્

અમિતાનન્તપર્યન્તાં લોકપાલેક્ષિતૈરપિ ।
કેવલં પવનસ્પન્દપ્રવહદ્ધૂલિકુણ્ડલામ્

સૂર્યાંશુકુઙ્કુમાલિપ્તાં લગ્નચન્દ્રાંશુચન્દનામ્ ।
વિલાસિનીમિવ વ્યોમ્નો વાતસૂત્કારપાયિનીમ્

સપ્તદ્વીપસમુદ્રમુદ્રણસમુચ્છન્નૈકદેશાશ્રયં
ભૂપીઠં પરિતો વિહૃત્ય પવનો દીર્ઘાધ્વના જર્જરઃ ।
તાં પ્રાપ્યોગ્રગિરિસ્થલીમલિવપુર્વ્યોમાઙ્ગલગ્નામિવ
વ્યાપ્તાનન્તદિગન્તપૂરકબૃહદ્દેહો વિશશ્રામ સઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે સૂચીતપોવર્ણનં નામ ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ