યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.72

દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સૂચી સા સંભવદ્વાણી ચિન્તયિત્વેત્યકમ્પનમ્ ।
પુનસ્તદ્દેહલાભાય ભવામ્યાશુ તપસ્વિની

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચિત્તસ્થં સંહૃત્ય જનમારણમ્ ।
તદેવ હિમવચ્છૃઙ્ગં જગામ તપસે સ્થિતમ્

અપશ્યદેવ સૂચિત્વં સા તન્માનસમાત્મનિ ।
પ્રાણવાતાત્મિકા પ્રાણૈઃ પ્રવિશ્ય હૃતમાનસમ્

અથાત્મન્યેવ સૂચિત્વં પશ્યત્યેવ મનોમયમ્ ।
પ્રાણવાતશરીરાસૌ જગામ હિમવચ્છિરઃ

દૃઢદાવાનલે તત્ર સર્વભૂતવિવર્જિતે ।
મહામહાશિલાભાભારૂક્ષે પાંસુવિધૂસરે

તસ્થાવભ્યુદિતેવાસૌ નિસ્તૃણે વિપુલે સ્થલે ।
મરાવકસ્માત્સંજાતશુષ્કા તૃણશિખા યથા

સુસૂક્ષ્મસ્યૈકપાદસ્ય સાર્ધેનૈવાશ્રિતોર્વરા ।
સ્વસંવિદેકપાદાત્મ તપઃ કર્તું પ્રચક્રમે

સૂક્ષ્મપાદતલેનૈષા વસુધારેણુસંકટી ।
નિવાર્ય ત્રિપદીં કૃત્સ્નાદ્યત્નેનોર્ધ્વમુખી સ્થિતા

કૃષ્ણત્વહિંસ્રતાતૈક્ષ્ણ્યવ્યાપ્તાસ્યપવનાશનૈઃ ।
યત્નાત્પદં નિબધ્નન્તી રેણ્વણૂપલસંકટે

અરણ્યે ક્ષુભિતા સંપદ્દૂરાલોકાર્થમુત્થિતામ્ ।
પુચ્છાકોટિસ્થિતાં વાતાલોલામનુચકાર સા

મુખરન્ધ્રવિનિષ્ક્રાન્તા તસ્યા ભાસ્કરદીધિતિઃ ।
સખી બભૂવ સૂચ્યાભા પશ્ચાદ્ભાગૈકરક્ષિણી

ક્ષુદ્રેઽપિ સ્વજને ભૂતેઽપ્યેતિ વત્સલતાં જનઃ ।
દીધિત્યાપિ સખીવૃત્તં સૂચ્યાં શુચિતયા ભૃતમ્

બભૂવ તસ્યાઃ સ્વચ્છાયા દ્વિતીયા તાપસી સખી ।
એવં સૂચીવ મલિના તયા પશ્ચાત્કૃતેવ સા

સૂચ્યા તયા સુનિર્ગત્ય સુપાતાક્ષ્યા સ્મ કૂણિતૈઃ ।
પશ્ચાત્સખ્યાભયા સાધુરન્યોન્યાચારકેવલમ્

સૂચ્યાભિપ્રેક્ષિતે યાતા મતિં દ્રુમલતાદયઃ ।
મહાતપસ્વિનીં સૂચીં દૃષ્ટ્વા નોત્કણ્ઠયન્તિ કે

સ્થિરબદ્ધપદામેનાં સ્વમનોવૃત્તિમુત્થિતામ્ ।
અનિલં ભોજયાંચક્રુર્મુખનિર્ગતભાંકૃતૈઃ

પ્રસૂતાનિ ભવિષ્યાણિ ગીર્વાણાન્યાનિ વા ચિરમ્ ।
કૌસુમાનિ રજાંસ્યસ્યા ઇત્યાસ્યં પર્યપૂરયન્

તતો મહેન્દ્રપ્રહિતં વાતનુન્નામિષં રજઃ ।
તયા ત્વભ્રત્વવ્યાજેન ન નિગીર્ણં મુખે વિશત્

ન નિગીર્ણવતી તાનિ રજાંસિ દૃઢનિશ્ચયાત્ ।
અન્તઃસારતયા કાર્યં લઘવોઽપ્યાપ્નુવન્તિ હિ

ન પિબત્યાસ્યસંસ્થાનિ તથા પુષ્પરજાંસ્યપિ ।
વિસ્મયં પવનઃ પ્રાપ સુમેરૂન્મૂલનાધિકમ્

આશિરઃ પિહિતા પઙ્કૈઃ પૂરિતાપિ મહાજલૈઃ ।
વિધૂતાપિ બૃહદ્વાતૈર્દગ્ધાપિ વનવહ્નિભિઃ

ભિન્નાપિ કરકાપાતેર્ભ્રામિતાપિ તડિદ્ભ્રમૈઃ ।
ઉદ્વેજિતાપિ જલદૈઃ ક્ષોભિતાપ્યતિગર્જિતૈઃ

અપિ વર્ષસહસ્રૈઃ સા ચિત્તસ્થદૃઢનિશ્ચયા ।
પાદાગ્રં તુ કુસુપ્તેવ નાકમ્પત તપસ્વિની

નિવૃત્તાયા બહિઃસ્પન્દાદ્દેશકાલે બહૌ ગતે ।
વિચારયન્ત્યાસ્તસ્યાઃ સ્વમાત્મા સત્યં સુચેતનમ્

જ્ઞાનાલોકઃ સમુદભૂત્સા પરાવરદર્શિની ।
બભૂવ નિર્મલા સૂચિર્વિષૂચી પાવનં પરમ્

જાતા વિદિતવેદ્યા સા સ્વયમેવ તયા ધિયા ।
તપસા દુષ્કૃતે ક્ષીણે સૂચી સ્વસુખસૂચિની

ઇતિ વર્ષસહસ્રાણિ સાકરોદ્દારુણં તપઃ ।
સપ્તસપ્તમહાલોકસંતાપકરમુન્મુખી

તસ્યાઃ કલ્પાગ્નિભીમેન તપસા હિ મહાગિરિઃ ।
બભૂવ તેન જ્વલિતો જજ્વાલેવ તતો જગત્

કસ્યેદં તપસાક્રાન્તં જગદિત્યથ વાસવઃ ।
નારદં પરિપપ્રચ્છ સ તસ્યાકથયચ્ચ તત્

સપ્તવર્ષસહસ્રાણિ સૂચી દીર્ઘતપસ્વિની ।
મહાવિજ્ઞાનદેહાસૌ તેનેદં જ્વલિતં જગત્

નાગાઃ શ્વસન્તિ વિચલન્તિ નગાઃ પતન્તિ
વૈમાનિકા જલધિવારિધરાઃ પ્રયાન્તિ ।
શોષં દિશોઽર્કસહિતા મલિનીભવન્તિ
સૂચ્યાઃ સુરેન્દ્ર તપસા ક્ષયમાયયેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ક૦ સૂચીતપઃપ્રભાવો નામ દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ