યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.71

એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ સા બહુકાલેન કર્કટી નામ રાક્ષસી ।
સર્વેષાં નરમાંસાનાં નતુ તૃપ્તિમુપાયયૌ

પૂર્વેણૈવ કિલાહ્ના સા તૃપ્તા રુધિરબિન્દુના ।
સૂચ્યાઃ કિમિવ માત્યન્તસ્તૃષ્ણાસૂચી સુદુર્ભરા

ચિન્તયામાસ હા કષ્ટં કિમહં સૂચિતા ગતા ।
સૂક્ષ્માસ્મિ હતશક્તિશ્ચ અપિ ગ્રાસો ન માતિ ચ

ક્વ મે તાનિ વિશાલાનિ ગતાન્યઙ્ગાનિ દુર્ધિયઃ ।
કાલમેઘવિશાલાનિ વને શીર્ણાનિ પર્ણવત્

મય્યસ્યાં મન્દભાગ્યાયાં મનાગપિ ન માતિ હિ ।
સ્વાદુમાંસરસગ્રાસો વસાવાસિત આસયન્

પઙ્કાન્તર્વિનિમજ્જામિ પતામિ ધરણીતલે ।
હસ્તાસ્મિ જનપાદૌઘૈઃ શુક્રેણ મલિનાસ્મિ ચ

હા હતાહમનાથાહમનાશ્વાસા નિરાસ્પદા ।
દુઃખાદ્દુઃખે નિમજ્જામિ સંકટાત્સંકટેઽપિ ચ

ન સખી ન ચ મે દાસી ન મે માતા ન મે પિતા ।
ન મે બન્ધુર્ન મે ભૃત્યા ન મે ભ્રાતા ન મે સુતઃ

ન મે દેહો ન મે સ્થાનં ન મે કશ્ચિત્સમાશ્રયઃ ।
નૈકસ્થાને સમાવાસો ભ્રામ્યામિ વનપર્ણવત્

આપદાં ધુરિ તિષ્ઠામિ નિવિષ્ટાસ્મિ સુદારુણે ।
અભાવમપિ વાઞ્છામિ સોઽપિ સંપદ્યતે ન મે

સ્વકો દેહઃ પરિત્યક્તો મૂઢચેતનયા મયા ।
કાચબુદ્ધ્યા વિમૂઢેન હસ્તાચ્ચિન્તામણિર્યથા

આપતદ્ધિ મનો મોહં પૂર્વમાપત્પ્રયચ્છતિ ।
પશ્ચાદનર્થવિસ્તારરૂપેણ પરિજૃમ્ભતે

ધૂમેષુ પરિતિષ્ઠામિ માર્ગે વિલુલિતાસ્મિ ચ ।
તૃણેષુ પ્રેષિતાસ્મ્યન્તર્હા મે દુઃખપરમ્પરા

પરપ્રૈષકરી નિત્યં પરસંચારચારિણી ।
પરં કાર્પણ્યમાયાતા જાતા પરવશાસ્મ્યલમ્

ભ્રાન્તિં કરોમિ તુચ્છે ચ સાપિ વેધનરૂપિણી ।
અહો મમાલ્પભાગ્યાયા દૌર્ભાગ્યમપિ દુર્ભગમ્

ઉત્થિતઃ સ્ફારવેતાલઃ કુર્વત્યાઃ શાન્તિમદ્ય મે ।
સર્વનાશોઽવદાતેન પ્રવૃત્તાયા મમોદિતા

કિં મન્દયા મયા તાદૃક્સંત્યક્તં તન્મહાવપુઃ ।
યથા નાશેન વા ભાવ્યં તથોદેત્યશુભા મતિઃ

મામવાન્તરનિર્મગ્નાં સૂક્ષ્માં કીટતનોરપિ ।
ઉદ્ધરિષ્યતિ કો નામ પાંસુરાશિભિરાવૃતામ્

વિવિક્તમનસાં બુદ્ધૌ ક્વ સ્ફુરન્તિ હતાશયાઃ ।
ગ્રામમાર્ગતૃણાનીવ ગિરેરુપરિવાસિનામ્

સ્થિતાયા અજ્ઞતામ્ભોધૌ ક્વ મમાભ્યુદયો ભવેત્ ।
અન્ધસ્યોદેતિ પ્રાકાશ્યં નખદ્યોતાનુસેવિનઃ

અતઃ કિયન્તં નો જાને કાલમાવલિતાપદમ્ ।
મયાપચ્છ્વભ્રગર્તેષુ લુઠિતવ્યં હતેહયા

કદા સ્યામઞ્જનમહાશૈલપુત્રકરૂપિણી ।
દ્યાવાપૃથિવ્યોર્વૈધુર્યે સ્તમ્ભતામનુતિષ્ઠત

મેઘમાલાસમભુજા ચિરં વિદ્યુત્પદેક્ષણા ।
નીહારજાલવસના પ્રોચ્ચકેશમિતામ્બરા

લમ્બોદરાભ્રસંદર્શપ્રનર્તિતશિખણ્ડિની ।
લમ્બલોલસ્તની શ્યામા દેહવાતદ્રવત્સ્તની

હાસભસ્મચ્છટાચ્છન્નસૂર્યમણ્ડલરોધિની ।
કૃતાન્તગ્રસનોદ્યુક્તકૃત્યૈકાકૃતિધારિણી

કૃશાનૂલૂખલદૃશા સૂર્યસ્રગ્દામહારિણી ।
પર્વતાત્પર્વતે શૃઙ્ગે ન્યસ્ય પાદૌ વિહારિણી

કદા મે સ્યાદ્ગુરુશ્વભ્રભાસુરં તન્મહોદરમ્ ।
કદા મે સ્યાચ્છરન્મેઘમેદુરા નખરાવલી

કદા મે સ્યાન્મહારક્ષોવિદ્રાવણકરં સ્મિતમ્ ।
સ્વસ્ફિગ્વાદ્યૈરરણ્યાન્યાં કદા નૃત્યેયમુન્મદા

વસાસવમહાકુમ્ભૈર્મૃતમાંસાસ્થિસંચયૈઃ ।
કદા કરિષ્યેઽવિરતં મેદુરોદરપૂરણમ્

કદા પીતમહાલોકરુધિરા ક્ષીબતાં ગતા ।
ભવેયં મુદિતા દૃપ્તા મુદ્રિતા નિદ્રયા તતઃ

મયૈવ કુતપોવહ્નૌ તદન્યં ભાસુરં વપુઃ ।
ભસ્મત્વં કનકેનેવ સૂચિત્વમુરરીકૃતમ્

ક્વ કિલાઞ્જનશૈલાભં વપુર્ભરિતદિક્તટમ્ ।
ક્વ પ્રાચિકાખુરસમં સૂચિત્વં તૃણપેલવમ્

ત્યજત્યાશુ મૃદિત્યજ્ઞઃ પ્રાપ્યાપિ કનકાઙ્ગદમ્ ।
મયા સૂચિત્વલોભેન સંત્યક્તં ભાસુરં વપુઃ

હા મહોદર વિન્ધ્યાદ્રિસનીહારગુહોપમ ।
અદ્ય નાન્તં કરોષિ ત્વં કથં સિંહેન હસ્તિનામ્

હા ભુજૌ ભરનિર્ભગ્નશિખરૌ શશભૃન્નખૈઃ ।
પુરોડાશધિયા ચન્દ્રં કથમદ્ય ન બાધતઃ

હા વક્ષઃ કાચવૈધુર્યગિરીન્દ્રતટસુન્દર ।
નાદ્ય સિંહાદિ યૌકં તદ્ધૃતં રોમવનં તથા

હા નેત્રે કૃષ્ણરજનીરજઃશુષ્કેન્ધનૈજને ।
કસ્માન્ન મે ભૂષયતો દૃગ્જ્વાલામાલયા દિશ

હા સ્કન્ધ બન્ધો નષ્ટોઽસિ નિષિદ્ધોઽસિ મહીતલે ।
કાલેન વિનિપિષ્ટોઽસિ નિઘૃષ્ટોઽસિ શિલાતલે

હા મુખેન્દો તપસિ કિં નાદ્ય ત્વં મમ રશ્મિભિઃ ।
કલ્પાન્તદાવસંશાન્તચન્દ્રબિમ્બમનોહર

હા હા હસ્તૌ મહાકારૌ તાવદ્ય ક્વ ગતૌ મમ ।
સંપન્નાસ્મિ મહાસૂચિર્મક્ષિકાખુરદોલિતા

હા ભગોગ્રકરઞ્જાઢ્યસત્કન્દશ્વભ્રશોભન ।
વિન્ધ્યાદ્વરેણ્યવિપુલનિતમ્બામલબિમ્બક

ક્વાકારોઽમ્બરપૂરકઃ ક્વ ચ નવં તુચ્છાત્મસૂચીવપૂ ।
રોદોરન્ધ્રસમં ક્વ વાસ્ય કુહરં ક્વેદં ચ સૂચીમુખમ્ ।
ક્વ ગ્રાસો બહુમાંસભારબહુલઃ ક્વાબ્બિન્દુના ભોજનં
સૂક્ષ્માસ્મ્યેતદહો મયૈવ રચિતં સ્વાત્મક્ષયે નાટકમ્
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ક૦ સૂચિકાપરિદેવનં નામૈકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ