યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.6

ષષ્ઠઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્ય દેવાધિદેવસ્ય પરસ્ય પરમાત્મનઃ ।
જ્ઞાનાદેવ પરા સિદ્ધિર્ન ત્વનુષ્ઠાનદુઃખતઃ

અત્ર જ્ઞાનમનુષ્ઠાનં નત્વન્યદુપયુજ્યતે ।
મૃગતૃષ્ણાજલભ્રાન્તિશાન્તૌ ચેદં નિરૂપિતમ્

નહ્યેષ દૂરે નાભ્યાશે નાલભ્યો વિષમે ન ચ ।
સ્વાનન્દાભાસરૂપોઽસૌ સ્વદેહાદેવ લભ્યતે

કિંચિન્નોપકરોત્યત્ર તપોદાનવ્રતાદિકમ્ ।
સ્વભાવમાત્રે વિશ્રાન્તિમૃતે નાત્રાસ્તિ સાધનમ્

સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રપરતૈવાત્ર કારણમ્ ।
સાધનં બાધનં મોહજાલસ્ય યદકૃત્રિમમ્

અર્યં સદેવ ઇત્યેવ સંપરિજ્ઞાનમાત્રતઃ ।
જન્તોર્ન જાયતે દુઃખં જીવન્મુક્તત્વમેતિ ચ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સંપરિજ્ઞાતમાત્રેણ કિલાનેનાત્મનાત્મના ।
પુનર્દોષા ન બાધન્તે મરણાદ્યાઃ કદાચન

દેવદેવો મહાનેષ કુતો દૂરાદવાપ્યતે ।
તપસા કેન તીવ્રેણ ક્લેશેન કિયતાથવા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વપૌરુષપ્રયત્નેન વિવેકેન વિકાસિના ।
સ દેવો જ્ઞાયતે રામ ન તપઃસ્નાનકર્મભિઃ

રાગદ્વેષતમઃક્રોધમદમાત્સર્યવર્જનમ્ ।
વિના રામ તપોદાનં ક્લેશ એવ ન વાસ્તવમ્

રાગાદ્યુપહતે ચિત્તે વઞ્ચયિત્વા પરં ધનમ્ ।
યદર્જ્યતે તસ્ય દાનાદ્યસ્યાર્થાસ્તસ્ય તત્ફલમ્

રાગાદ્યુપહતે ચિત્તે વ્રતાદિ ક્રિયતે ચ યત્ ।
તદ્દમ્ભઃ પ્રોચ્યતે તસ્ય ફલમસ્તિ મનાઙ્ગ ચ

તસ્માત્પુરુષયત્નેન મુખ્યમૌષધમાહરેત્ ।
સચ્છાસ્ત્રસજ્જનાસઙ્ગૌ સંસૃતિવ્યાધિનાશનૌ

અત્રૈકં પૌરુષં યત્નં વર્જયિત્વેતરા ગતિઃ ।
સર્વદુઃખક્ષયપ્રાપ્તૌ ન કાચિદુપપદ્યતે

શ્રૃણુ તત્પૌરુષં કીદૃગાત્મજ્ઞાનસ્ય લબ્ધયે ।
યેન શામ્યત્યશેષેણ રાગદ્વેષવિષૂચિકા

યથાસંભવયા વૃત્ત્યા લોકશાસ્ત્રાવિરુદ્ધયા ।
સંતોષસંતુષ્ટમના ભોગગન્ધં પરિત્યજેત્

યથાસંભવમુદ્યોગાદનુદ્વિગ્નતયા સ્વયા ।
સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રપરતાં પ્રથમં શ્રયેત્

યથાપ્રાપ્તાર્થસંતુષ્ટો યો ગર્હિતમુપેક્ષતે ।
સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રપરઃ શીઘ્રં સ મુચ્યતે

વિચારેણ પરિજ્ઞાતસ્વભાવસ્ય મહામતેઃ ।
અનુકમ્પ્યા ભવન્ત્યેતે બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રશંકરાઃ

દેશે યં સુજનપ્રાયા લોકાઃ સાધું પ્રચક્ષતે ।
સ વિશિષ્ટઃ સ સાધુઃ સ્યાત્તં પ્રયત્નેન સંશ્રયેત્

અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનાં પ્રધાનં તત્કથાશ્રયમ્ ।
શાસ્ત્રં સચ્છાસ્ત્રમિત્યાહુર્મુચ્યતે તદ્વિચારણાત્

સચ્છાસ્ત્રસત્સંગમજૈર્વિવેકૈ-
સ્તથા વિનશ્યન્તિ બલાદવિદ્યાઃ ।
યથા જલાનાં કતકાનુષઙ્ગા-
દ્યથા જનાનાં મતયોઽપિ યોગાત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મુમુક્ષુપ્રયત્નોપદેશો નામ ષષ્ઠઃ સર્ગઃ