યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.66

ષટ્ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેકં પરં વસ્તુ રામ નાનાત્વમેત્યલમ્ ।
નાનાત્વમિવ સંજાતં દીપાદ્દીપશતં યથા

યથાભૂતમસદ્રૂપમાત્માનં યદિ પશ્યતિ ।
વિચાર્યતેઽન્તસ્તદનુભાવહીનં ન શોચતિ

ચિત્તમાત્રં નરસ્તસ્મિન્ગતે શાન્તમિદં જગત્ ।
ઉપાનદ્ગૂઢપાદસ્ય નનુ ચર્માસ્તૃતૈવ ભૂઃ

પત્રમાત્રાદૃતે નાન્યત્કદલ્યા વિદ્યતે યથા ।
ભ્રમમાત્રાદૃતે નાન્યજ્જગતો વિદ્યતે તથા

જાયતે બાલતામેતિ યૌવનં વાર્ધકં તતઃ ।
મૃતિં સ્વર્ગં ચ નરકં ભ્રમાચ્ચેતો હિ નૃત્યતિ

વિચિત્રબુદ્બુદોલ્લાસે સ્વાત્મનો વ્યતિરેકિણિ ।
યથા સુરાયાઃ સામર્થ્યં તથા ચિત્તસ્ય સંસૃતૌ

યથા દ્વિત્વં શશાઙ્કાદૌ પશ્યત્યક્ષિમલાવિલમ્ ।
ચિચ્ચેતનકલાક્રાન્તા તથૈવ પરમાત્મનિ

યથા મદવશાદ્ભ્રાન્તાન્ક્ષીબઃ પશ્યતિ પાદપાન્ ।
તથા ચેતનવિક્ષુબ્ધાન્સંસારાંશ્ચિત્પ્રપશ્યતિ

યથા લીલાભ્રમાદ્બાલાઃ કુમ્ભકૃચ્ચક્રવજ્જગત્ ।
ભ્રાન્તં પશ્યન્તિ ચિત્તાત્તુ વિદ્ધિ દૃશ્યં તથૈવ હિ

યદા ચિચ્ચેતતિ દ્વિત્વં તદા દ્વૈતૈક્યવિભ્રમઃ ।
યદા ન ચેતતિ દ્વૈતં તદા દ્વૈતૈક્યયોઃ ક્ષયઃ

યચ્ચેત્યતે તદિતરદ્વ્યતિરિક્તં ચિતોઽસ્તિ ન ।
કિંચિન્નાસ્તીતિસંશાન્ત્યા ચિતઃ શામ્યતિ ચેતનં

ચિદ્ધનેનૈકતામેત્ય યદા તિષ્ઠતિ નિશ્ચલઃ ।
શામ્યન્વ્યવહરન્વાપિ તદા સંશાન્ત ઉચ્યતે

તન્વી ચેતયતે ચેત્યં ઘના ચિન્નાઙ્ગ ચેતતિ ।
અલ્પક્ષીબઃ ક્ષોભમેતિ ઘનક્ષીબો હિ શામ્યતિ

ચિદ્ધનૈકપ્રપાતસ્ય રૂઢસ્ય પરમે પદે ।
નૈરાત્મ્યશૂન્યવેદ્યાદ્યૈઃ પર્યાયૈઃ કથનં ભવેત્

ચિચ્ચેતનેન ચેત્યત્વમેત્યેવં પશ્યતિ ભ્રમમ્ ।
જાતો જીવામિ પશ્યામિ સંસરામીત્યસન્મયમ્

સ્વભાવાદ્વ્યતિરિક્તં તુ ન ચિત્તસ્યાસ્તિ ચેતનમ્ ।
સ્પન્દાદૃતે યથા વાયોરન્તઃ કિં નામ ચેત્યતે

ચેત્યત્વં સંભવત્યેવં કિંચિદ્યચ્ચેત્યતે ચિતા ।
રજ્જુસર્પભ્રમાભાસં તમવિદ્યાભ્રમં વિદુઃ

સંવિન્માત્રચિકિત્સ્યેઽસ્મિન્વ્યાધૌ સંસારનામનિ ।
ચિત્તમાત્રપરિસ્પન્દે સંરમ્ભો ન ચ કિંચન

યદિ સર્વં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠસ્યુત્ક્રાન્તવાસનઃ ।
અમુનૈવ નિમેષેણ તન્મુક્તોઽસિ ન સંશયઃ

યથા રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગાભા વિનશ્યત્યેવ વીક્ષણાત્ ।
સંવિન્માત્રવિવર્તેન નશ્યત્યેવ હિ સંસૃતિઃ

યત્રાભિલાષસ્તન્નૂનં સંત્યજ્ય સ્થીયતે યદિ ।
પ્રાપ્ત એવાઙ્ગ તન્મોક્ષઃ કિમેતાવતિ દુષ્કરમ્

અપિ પ્રાણાંસ્તૃણમિવ જયન્તીહ મહાશયાઃ ।
યત્રાભિલાષસ્તન્માત્રત્યાગે કૃપણતા કથમ્

યત્રાભિલાષસ્તત્ત્યક્ત્વા ચેતસા નિરવગ્રહમ્ ।
પ્રાપ્તં કર્મેન્દ્રિયૈર્ગૃહ્ણસ્ત્યજન્નષ્ટં ચ તિષ્ઠ ભોઃ

યથા કરતલે બિલ્વં યથા વા પર્વતઃ પુરઃ ।
પ્રત્યક્ષમેવ તસ્યાલમજત્વં પરમાત્મનઃ

આત્મૈવ ભાતિ જગદિત્યુદિતસ્તરઙ્ગૈઃ
કલ્પાન્ત એક ઇવ વારિધિરપ્રમેયઃ ।
જ્ઞાતઃ સ એવ હિ દદાતિ વિમોક્ષસિદ્ધિં
ત્વજ્ઞાત એવ મનસે ચિરબન્ધનાય

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને સંસૃતિપરમયોગો નામ ષટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ