યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.62

દ્વિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમાણુનિમેષાણાં લક્ષાંશકલનાસ્વપિ ।
જગત્કલ્પસહસ્રાણિ સત્યાનીવ વિભાન્ત્યલમ્

તેષ્વપ્યન્તસ્તથૈવાન્તઃ પરમાણુકણં પ્રતિ ।
ભ્રાન્તિરેવમનન્તાહો ઇયમિત્યવભાસતે

વહન્તીમાઃ પરાઃ સત્તાઃ શાન્તાઃ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
સલિલદ્રવતેવાન્તઃસ્ફુટાવર્તવિવર્તિકા

મિથ્યાત્મિકૈવ સર્ગશ્રીર્ભવતીહ મહામરૌ ।
તીરદ્રુમલતોન્મુક્તપુષ્પાલીવ તરઙ્ગિણી

સ્વપ્નેન્દ્રજાલપુરવત્સંકથેહાપુરાદ્રિવત્ ।
સંકલ્પવદસત્યૈવ ભાતિ સર્ગાનુભૂતિભૂઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એકાત્મૈકતયૈવં હિ જાતે સમ્યગ્વિચારણાત્ ।
નિર્વિકલ્પાત્મવિજ્ઞાને પરે જ્ઞાનવતાં વર

કિમર્થમિહ તિષ્ઠન્તિ દેહાસ્તત્ત્વવિદામપિ ।
દૈવેનૈવ સમાક્રાન્તા દૈવમત્ર ચ કિં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્તીહ નિયતિર્બ્રાહ્મી ચિચ્છક્તિઃ સ્પન્દરૂપિણી ।
અવશ્યભવિતવ્યૈકસત્તા સકલકલ્પગા

આદિસર્ગે હિ નિયતિર્ભાવવૈચિત્ર્યમક્ષયમ્ ।
અનેનેત્થં સદા ભાવ્યમિતિ સંપદ્યતે પરમ્

મહાસત્તેતિ કથિતા મહાચિતિરિતિ સ્મૃતા ।
મહાશક્તિરિતિ ખ્યાતા મહાદૃષ્ટિરિતિ સ્થિતા

મહાક્રિયેતિ ગદિતા મહોદ્ભવ ઇતિ સ્મૃતા ।
મહાસ્પન્દ ઇતિ પ્રૌઢા મહાત્મૈકતયોદિતા

તૃણાનીવ જગન્ત્યેવમિતિ દૈત્યાઃ સુરા ઇતિ ।
ઇતિ નાગા ઇતિ નગા ઇત્યાકલ્પં કૃતાસ્થિતિઃ

કદાચિદ્બ્રહ્મસત્તાયા વ્યભિચારોઽનુમીયતે ।
ચિત્રમાકાશકોશે ચ નાન્યથા નિયતેઃ સ્થિતિઃ

વિરિઞ્ચયાદ્યાત્મભિર્બુદ્ધૈર્બોધાયાવિદિતાત્મનામ્ ।
બ્રહ્માત્મૈવ સા નિયતિઃ સર્ગોઽયમિતિ કથ્યતે

અચલં ચલવદ્દૃષ્ટં બ્રહ્માપૂર્ય વ્યવસ્થિતઃ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં સર્ગો વૃક્ષ ઇવામ્બરે

પાષાણોદરલેખૌઘન્યાયેનાત્મનિ તિષ્ઠતા ।
બ્રહ્મણા નિયતિઃ સર્ગો બુદ્ધોઽબોધવતેવ ખમ્

દેહે યથાઙ્ગિનોઽઙ્ગાદિ દૃશ્યતે ચિત્સ્વભાવતઃ ।
બ્રહ્મણા પદ્મજત્વેન નિયત્યાદ્યઙ્ગકં તથા

એષા દૈવમિતિ પ્રોક્તા સર્વં સકલકાલગમ્ ।
પદાર્થમલમાક્રમ્ય શુદ્ધા ચિદિતિ સંસ્થિતા

સ્પન્દિતવ્યં પદાર્થેન ભાવ્યં વા ભોક્તૃતાપદમ્ ।
અનેનેત્થમનેનેત્થમવશ્યમિતિ દૈવધીઃ

એષૈવ પુરુષસ્પન્દસ્તૃણગુલ્માદિ ચાખિલમ્ ।
એષૈવ સર્વભૂતાદિ જગત્કાલક્રિયાદિ વા

અનયા પૌરુષી સત્તા સત્તાસ્યાઃ પૌરુષેણ ચ ।
લક્ષ્યતે ભુવનં યાવદ્દ્વે એકાત્મતયૈવ હિ

નરેણ પૌરુષેણૈવ કાર્યે સત્તાત્મકે ઉભે ।
ઈદૃશ્યેતેન નિયતિરેવં નિયતિપૌરુષે

પ્રષ્ટવ્યોઽહં ત્વયા રામ દૈવપૌરુષનિર્ણયઃ ।
મદુક્તં પૌરુષં પાલ્યં ત્વયેતિ નિયતિઃ સ્થિતા

ભોજયિષ્યતિ માં દૈવમિતિ દૈવપરાયણઃ ।
યત્તિષ્ઠત્યક્રિયો મૌનં નિયતેરેષ નિશ્ચયઃ

ન સ્યાદ્બુદ્ધિર્ન કર્માણિ ન વિકારાદિ નાકૃતિઃ ।
કેવલં ત્વિત્થમાકલ્પં સ્થિત્યા ભાવ્યમિતિ સ્થિતાઃ

અવશ્યંભવિતવ્યૈષા ત્વિદમિત્થમિતિ સ્થિતિઃ ।
ન શક્યતે લઙ્ઘયિતુમપિ રુદ્રાદિબુદ્ધિભિઃ

પૌરુષં ન પરિત્યાજ્યમેતામાશ્રિત્ય ધીમતા ।
પૌરુષેણૈવ રૂપેણ નિયતિર્હિ નિયામિકા

અપૌરુષં હિ નિયતિઃ પૌરુષં સૈવ સર્ગગા ।
નિષ્ફલાઽપૌરુષાકારા સફલા પૌરુષાત્મિકા

નિયત્યા મૂકતામેત્ય નિષ્પૌરુષતયાઽક્રિયમ્ ।
યસ્તિષ્ઠતિ પ્રાણમરુત્સ્પન્દસ્તસ્ય ક્વ ગચ્છતિ

અથ પ્રાણક્રિયારોધમપિ કૃત્વા વિરામદમ્ ।
યદિ તિષ્ઠતિ તત્સાધુર્મુક્ત એવ કિમુચ્યતે

પૌરુષૈકાત્મતા શ્રેયો મોક્ષોઽત્યન્તમકર્તૃતા ।
આભ્યાં તુ સબલઃ પક્ષો નિર્દુઃખૈવ મહાત્મનામ્

નિયતિર્બ્રહ્મસત્તાભા તસ્યાં ચેત્પરિણમ્યતે ।
નૂનં પરમશુદ્ધાખ્યં તત્પ્રાપ્તૈવ પરાગતિઃ

એતૈર્નિયત્યાદિમહાવિલાસૈ-
બ્રહ્મૈવ વિસ્ફૂર્જતિ સર્વગાત્મા ।
તૃણાદિવલ્લીતરુગુલ્મજાલૈઃ
સત્તેવ તોયસ્ય ધરાન્તરસ્થા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ દૈવશબ્દાર્થનિરૂપણં નામ દ્વિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ