યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.61

એકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અહં જગદિતિ ભ્રાન્તિઃ પરસ્માત્કારણં વિના ।
યથોદેતિ તથા બ્રહ્મન્ભૂયઃ કથય સાધુ મે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સમસ્તાઃ સમતૈવાન્તાઃ સંવિદો બુધ્યતે યતઃ ।
સર્વથા સર્વદા સર્વં સર્વાત્મકમજસ્તતઃ

સર્વા હિ શબ્દાર્થદૃશો બ્રહ્મૈવૈતાઃ પૃથઙ્ગ તત્ ।
સર્વાર્થશબ્દાર્થકલારૂપમાસાં ન વિદ્યતે

કટકત્વં પૃથઘેમ્નસ્તરઙ્ગત્વં પૃથગ્જલાત્ ।
યથા ન સંભવત્યેવં ન જગત્પૃથગીશ્વરાત્

એષ એવ જગદ્રૂપં જગદ્રૂપં તુ નેશ્વરે ।
હેમૈવ કટકાદિત્વં કટકત્વં ન હેમનિ

યથાવયવિનો રૂપમનેકાવયવાત્મકમ્ ।
તથાઽનવયવાયાસ્તુ ચિતઃ સર્વાત્મકં ચ યત્

યત્તુલ્યકાલમખિલં તન્માત્રાવેદનં પરે ।
અન્તસ્થં તદિદં ભાતિ જગદિત્યહમિત્યપિ

લેખૌઘાનાં યથા ભેદસંનિવેશઃ શિલોદરે ।
તથાનન્યજ્જગદહં ચેત્યન્તશ્ચિદ્ધને ઘનમ્

સ્થિતાસ્તરઙ્ગાઃ સલિલે યથાન્તરતરઙ્ગિતે ।
સૃષ્ટિશબ્દાર્થરહિતાસ્તથાન્તઃ સૃષ્ટયઃ પરે

ન સર્ગે તિષ્ઠતિ પરં સર્ગસ્તિષ્ઠતિ નો પરે ।
અવયવાવયવિવત્સત્તાનવયવૈસ્તયોઃ

ચિદ્રૂપેણ સ્વસંવિત્ત્યા સ્વચિન્માત્રં વિભાવ્યતે ।
સ્વમેવ રૂપહૃદયં વાતેન સ્પન્દનં યથા

તત્કાલમેષ શબ્દાણુશ્ચિચ્ચમત્કારરૂપધૃક્ ।
ચેતતે ખમિવૈવાન્તઃ સંકલ્પ ઇવ ચેતસા

તદેવાનિલતાં વેત્તિ નિજસત્તાત્મિકાં સ્વયમ્ ।
અન્તર્ગતસ્પર્શરસાં પવનસ્પન્દતામિવ

તદેવાભાસતામેતિ નિજસત્તાત્મિકાં સ્વયમ્ ।
કોશસ્થિતાલોકલવાં તેજઃ પ્રગટતામિવ

તદેવં જલતાં યાતિ નિજસત્તાત્મિકાં સ્વયમ્ ।
અન્તઃસ્થિતાસ્વાદલવાં સલિલં દ્રવતામિવ

તદેદાવનિતાં વેત્તિ સ્વચિત્તૈકાત્મતામયીમ્ ।
અન્તઃસ્થગન્ધતન્માત્રામુર્વી સ્થૈર્યકલામિવ

તુલ્યકાલનિમેષાંશલક્ષભાગપ્રતીતિ યત્ ।
નિજં વિદઃ પ્રકચનં તત્સર્ગૌઘપરમ્પરા

શુદ્ધં સકૃત્પ્રભાતાન્તર્દૃશ્યમધ્યમનામયમ્ ।
ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તં બ્રહ્મ તિષ્ઠત્યનિષ્ઠિતમ્

બુદ્ધં સદપવર્ગં તત્સસર્ગમપિ સત્સમમ્ ।
અબુદ્ધં સર્ગરૂપાત્મ વિસર્ગમપિ તત્સદા

ચિદ્રહ્મ યદ્યથા યેન બુધ્યતે સ્વાત્મનાત્મનિ ।
તત્તત્તથા નુ ભવતિ સર્વં સર્વાઙ્ગશક્તિમત્

તત્સત્યં ચિદ્વિલાસત્વાન્નિત્યાનુભવરૂપતઃ ।
તદસત્યં મનઃ ષષ્ઠાત્સર્વાખ્યા નિગતં યતઃ

યથૈતત્સરણં વાયૌ તથા સર્ગઃ સ્થિતઃ પરે ।
અસત્કલ્પેઽપિ સંકલ્પઃ સત્યેઽસત્ય ઇવાપિ ચ

અન્યરૂપા યથાનન્યા તેજસ્યાલોકતોદરે ।
તથા બ્રહ્મણિ વિશ્વશ્રીઃ સત્યાસત્યાત્મિકા ચિતિ

અનુત્કીર્ણા યથા પઙ્કે પુત્રિકા ચાથ દારુણિ ।
યથા વર્ણા મષીકલ્કે તથા સર્ગાઃ સ્થિતાઃ પરે

અનન્યાન્યેવ કચતિ બ્રહ્મતત્ત્વમરુસ્થલે ।
અસત્યાત્મનિ સત્યેવ ત્રિજગન્મૃગતૃષ્ણિકા

બ્રહ્મણા ચિન્મયેનાત્મા સર્ગાત્મૈવ વિભાવ્યતે ।
ન ભાવ્યતે ચાનન્યત્વાદ્બીજેનાન્તરિવ દ્રુમઃ

યથા ક્ષીરસ્ય માધુર્યં તીક્ષ્ણત્વં મરિચસ્ય ચ ।
દ્રવત્વં પયસશ્ચૈવ સ્પન્દનં પવનસ્ય ચ

સ્થિતોઽનન્યો યથાન્યઃ સન્નાસ્તિ તત્ર તથાત્મનિ ।
સર્ગો નિર્ગલચિદ્રૂપઃ પરમાત્માત્મરૂપભૃત્

કચનં બ્રહ્મરત્નસ્ય જગદિત્યેવ યત્સ્થિતમ્ ।
તદકારણકં યસ્માત્તેન ન વ્યતિરિચ્યતે

વાસના ચિત્તજીવાદિવેદનં વેદનોદિતમ્ ।
નોદેત્યવેદનાદેવ યતનાદેવ પૌરુષાત્

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ક્વચિત્કિંચિત્કદાચન ।
સર્વં શાન્તમજં બ્રહ્મ ચિદ્ધનં સુશિલાઘનમ્

પરાણું પ્રતિ સર્ગૌઘાશ્ચિતાદ્ભાન્તિસહસ્રશઃ ।
તેષ્વપ્યણાવણાવન્તઃ કૈવાત્રાવાસના કથમ્

યથા જલાન્ત ઊર્મ્યાદ્યા ગુપ્તાગુસાશ્ચ શક્તયઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાદ્યાસ્તથા જીવેઽન્તરાસ્થિતાઃ

જાતા ચેદરતિર્જન્તોર્ભોગાન્પ્રતિ મનાગપિ ।
તદસૌ તાવતૈવોચ્ચૈઃ પદં પ્રાપ્ત ઇતિ શ્રુતિઃ

યતો યતો વિરજ્યતે તતસ્તતો વિમુચ્યતે ।
અતોઽહમિત્યસંવિદન્ક એતિ જન્મસંવિદમ્

ચિતિં પરાપરામજામરૂપિકામનામિકામ્ ।
ચરાચરાઽધરામયીં વિદન્તિ યે જયન્તિ તે

પરે ચિતિઃ સ્વપ્રકટાદ્વિતીયા-
સ્વાવર્તલેખેવ જલે દ્રવાન્તઃ ।
સાહં તયેમાનિ જગન્તિ ધત્તે
ન સન્તિ નાસન્તિ પરાત્મકાનિ

અહંમયી પદ્મજભાવના ચિત્
સંકલ્પભેદાદ્વિતનોતિ વિશ્વમ્ ।
અન્તર્મુખૈવાનુભવત્યનન્ત-
નિમેષકોટ્યંશવિધૌ યુગાન્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ જગત્સ્વરૂપવર્ણનં નામૈકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ