યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.53

ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ લબ્ધવરા દેહેનાનેનૈવ મહીપતિમ્ ।
પતિમાપ્તું પ્રયાત્યેષા નભોમાર્ગેણ વિષ્ટપમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સાનન્દમુદ્દામમકરધ્વજા ।
પુપ્લુવે પેલવાકારા પક્ષિણીવ નભસ્તલે

કુમારીં તત્ર સા પ્રાપ જ્ઞપ્ત્યૈવ પ્રહિતાં હિતામ્ ।
સ્વસંકલ્પમહાદર્શાત્પુરતો નિર્ગતામિવ

કુમાર્યુવાચ ।
દુહિતાસ્મિ સખિ જ્ઞપ્તેઃ સ્વાગતં તેઽસ્તુ સુન્દરિ ।
પ્રતીક્ષમાણા ત્વામેવ સ્થિતાસ્મીહ નભઃપથિ

લીલોવાચ ।
દેવિ ભર્તુઃ સમીપં માં નય નીરજલોચને ।
મહતાં દર્શનં યસ્માન્ન કદાચન નિષ્ફલમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એહિ તત્રૈવ ગચ્છાવ ઇત્યુક્ત્વા સા કુમારિકા ।
પુરસ્તસ્યાઃ સ્થિતા વ્યોમ્નિ માર્ગદર્શનતત્પરા

તતસ્તદનુયાતા સા પ્રાપ કોટરમમ્બરમ્ ।
નિર્મલં કરમાલાગ્રં યથા લક્ષણલેખિકા

મેઘમાર્ગમથોલ્લઙ્ઘ્ય વાતસ્કન્ધાન્તરે ગતા ।
સૂર્યમાર્ગાદભિગતા તારામાર્ગમતીત્ય ચ

વાય્વિન્દ્રસુરસિદ્ધાનાં લોકાનુલ્લઙ્ઘ્ય લાઘવાત્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં પ્રાપ બ્રહ્માણ્ડખર્પરમ્

હિમશૈત્યં યથાન્તસ્થં કુમ્ભેઽભિન્ને બહિર્ભવેત્ ।
તથા સંકલ્પસિદ્ધા સા બ્રહ્માણ્ડાન્નિર્ગતા બહિઃ

સ્વચિત્તમાત્રદેહૈષા સ્વસંકલ્પસ્વભાવજમ્ ।
અન્તરેવાનુભવતિ કિલૈવં નામ વિભ્રમમ્

બ્રહ્માદિસ્થાનમાક્રમ્ય પ્રાપ્ય બ્રહ્માણ્ડખર્પરમ્ ।
તતો બ્રહ્માણ્ડપારસ્થા જલાદ્યાવરણાનિ ચ

સમુલ્લઙ્ઘ્ય પુરઃ પ્રાપ મહાચિદ્ગગનાન્તરમ્ ।
અદૃષ્ટપારપર્યન્તમતિવેગેન ધાવતા ।
સર્વતો ગરુડેનાપિ કલ્પકોટિશતૈરપિ

તત્ર બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ સન્ત્યસંખ્યાનિ ભૂરિશઃ ।
તાન્યન્યોન્યમદૃષ્ટાનિ ફલાનીવ મહાવને

તત્રૈકસ્મિન્પુરઃસંસ્થે વિતતાવરણાન્વિતે ।
વેધયિત્વા વિવેશાન્તર્બદરં કૃમિકો યથા

પુનર્બ્રહ્મેન્દ્રવિષ્ણ્વાદિલોકાનુલ્લઙ્ઘ્ય ભાસ્વરાન્ ।
તન્મહીમણ્ડલં શ્રીમત્પ્રાપ તારાપથાદધઃ

તત્ર તન્મણ્ડલં પ્રાપ્ય તત્પુરં તચ્ચ મણ્ડપમ્ ।
પ્રવિશ્ય પુષ્પગુપ્તસ્ય શવસ્ય નિકટે સ્થિતા

એતસ્મિન્નન્તરે સા ચ ન દદર્શ કુમારિકામ્ ।
માયામિવ પરિજ્ઞાતા ક્વાપિ યાતાં વરાનના

મુખમાલોક્ય સા તસ્ય સ્વભર્તુઃ શવરૂપિણઃ ।
ઇદં બુદ્ધવતી સત્યં પ્રતિભાવશતઃ સ્વતઃ

અયં સ ભર્તા સંગ્રામે નિહતો મમ સિન્ધુના ।
વીરલોકાનિમાન્પ્રાપ્ય ક્ષણં શેતે યથાસુખમ્

અહં દેવ્યાઃ પ્રસાદેન સશરીરૈવમીદૃશમ્ ।
ઇહ પ્રાપ્તવતી ધન્યા મત્સમા નાસ્તિ કાચન

ઇતિ સંચિન્ત્ય સા હસ્તે ગૃહીત્વા ચારુ ચામરમ્ ।
વીજયામાસ ચન્દ્રેણ દ્યીરિવાવનિમણ્ડલમ્

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
તે ભૃત્યાસ્તાશ્ચ વૈ દાસ્યઃ સ રાજા ચ પ્રબુદ્ધવાન્ ।
વક્ષ્યન્તિ વદતાં દેવિ કિં કયૈવ કથં ધિયા

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
સ રાજા સા ચ તે ભૃત્યાઃ સર્વ એવ પરસ્પરમ્ ।
ચિદાકાશૈકતાવેશાદાવયોશ્ચ પ્રભાવતઃ

મહાચિત્પ્રતિભાસત્વાન્મહાનિયતિનિશ્ચયાત્ ।
અન્યોન્યમેવપશ્યન્તિ મિથઃ સંપ્રતિબિમ્બિતાત્

ઇયં મે સહજા ભાર્યા મમેયં સહજા સખી ।
મમેયં સહજા રાજ્ઞી ભૃત્યોઽયં સહજો મમ

કેવલં ત્વમહં સા ચ યથાવૃત્તમખણ્ડિતમ્ ।
જ્ઞાસ્યામ ઇદમાશ્ચર્યં નતુ કશ્ચિદપીતરઃ

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
અમુનૈવ શરીરેણ કિમર્થં ન ગતા પતિમ્ ।
એષા વરેણ સંપ્રાપ્તા લીલા લલિતવાદિની

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
અપ્રબુદ્ધધિયઃ સિદ્ધલોકાન્પુણ્યવશોદિતાન્ ।
ન સમર્થાઃ સ્વદેહેન પ્રાપ્તું છાયા ઇવાતપાન્

આદિસર્ગે ચ નિયતિઃ સ્થાપિતેતિ પ્રબોધિભિઃ ।
યથા સત્યમલીકેન ન મિલત્યેવ કિંચન

યાવદ્વેતાલસંકલ્પો બાલસ્ય કિલ વિદ્યતે ।
નિર્વેતાલધિયસ્તાવદુદયસ્તસ્ય કઃ કથમ્

અવિવેકજ્વરોષ્ણત્વં વિદ્યતે યાવદાત્મનિ ।
તાવદ્વિવેકશીતાંશુશૈત્યં કુત ઉદેત્યલમ્

અહં પૃથ્વ્યાદિદેહઃ ખે ગતિર્નાસ્તિ મમોત્તમા ।
ઇતિનિશ્ચયવાન્યોઽન્તઃ કથં સ્યાત્સોઽન્યનિશ્ચયઃ

અતો જ્ઞાનવિવેકેન પુણ્યેનાથ વરેણ ચ ।
પુણ્યદેહેન ગચ્છન્તિ પરં લોકમનેન તુ

શુષ્કપર્ણં કિલાઙ્ગારે એતદેવાશુ દહ્યતે ।
અયં દેહમહંદેહઃ પ્રાપ્ત એવ વિશીર્યતે

એતાવદેવ ભવતિ વરશાપવિજૃમ્ભિતૈઃ ।
યથા સંચિન્ત્ય એવાહં તથા સ્મૃત ઇતિ સ્મૃતિઃ

યઃ સર્પપ્રત્યયો રજ્જ્વાં સ કથં સર્પકાર્યકૃત્ ।
આત્મન્યેવ હિ યો નાસ્તિ તસ્ય કા કાર્યકારિતા

યસ્ત્વેતન્મૃત ઇત્યેવ મિથ્યા સમનુભૂયતે ।
પ્રાગભ્યાસસ્ય પુષ્ટસ્ય નામૈતત્પ્રવિજૃમ્ભતે

સ્વાનુભૂતે જગજ્જાલે સુગમા સંસ્મૃતિભ્રમાઃ ।
નાન્યસંકલ્પિતો નામ સર્ગાદ્યભ્યાસ ઈદૃશઃ

અન્તરનુભૂયમાનાઃ
સંસૃતયો બાહ્યભૂતજાલાનામ્ ।
અવિદિતવેદ્યદૃશામપિ
દૂરે પુંસામિવૈન્દવં બિમ્બમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ સંસૃતિવિદિતવેદ્યં નામ ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ