યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.50

પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્મિંસ્તદા વર્તમાને ઘોરે સમરવિભ્રમે ।
સર્વારિસૈન્યનાશાર્થમેકં સ્વબલશાન્તયે

સસ્માર સ્મૃતિમાનન્તો મહોદારાધિધૈર્યભૃત્ ।
અસ્ત્રમસ્ત્રેશ્વરં શ્રીમદ્વૈષ્ણવં શંકરોપમમ્

અથ યોઽસૌ શરસ્તેન વૈષ્ણવાસ્ત્રાભિમન્ત્રિતઃ ।
મુક્તસ્તસ્ય ફલપ્રાન્તાદુલ્મુકા દિવિ નિર્યયૌ

પઙ્ક્તયઃ સ્ફારચક્રાણાં શતાર્કીકૃતદિક્તટાઃ ।
ગદાનામભિયાન્તીનાં શતવંશીકૃતામ્બરાઃ

વજ્રાણાં શતધારાણાં તૃણરાજીકૃતામ્બરાઃ ।
પટ્ટિશાનાં સપદ્માનાં દીનવૃક્ષીકૃતામ્બરાઃ

શરાણાં શિતધારાણાં પુષ્પજાલીકૃતામ્બરાઃ ।
ખઙ્ગાનાં શ્યામલાઙ્ગાનાં પત્રરાશીકૃતામ્બરાઃ

અથ રાજા દ્વિતીયોઽપિ વૈષ્ણવાસ્ત્રસ્ય શાન્તયે ।
દદૌ વૈષ્ણવમેવાસ્ત્રં શત્રુનિષ્ઠાવપૂરકમ્

તતોઽપિ નિર્યયુર્નદ્યો હેતીનાં હતહેતયઃ ।
શરશક્તિગદાપ્રાસપટ્ટિશાદિપયોમયાઃ

શસ્ત્રાસ્ત્રસરિતાં તાસાં વ્યોમ્નિ યુદ્ધમવર્તત ।
રોદોરન્ધ્રક્ષયકરં કુલશૈલેન્દ્રદારણમ્

શરપાતિતશૂલાસિખડ્ગકુટ્ટિતપટ્ટિશમ્ ।
મુસલપ્રતનાપ્રાસશૂલશાતિતશક્તિકમ્

શરામ્બુરાશિમથનમત્તમુદ્ગરમન્દરમ્ ।
ગદાવદનતો યુક્તં દુર્વારાસ્ત્રિનિભાસિનિ

રિષ્ટારિષ્ટપ્રશમનભ્રમત્કુન્તેન્દુમણ્ડલમ્ ।
પ્રાસપ્રસરસંરબ્ધપ્રોદ્યતાન્તકૃતાન્તકમ્

ચક્રાવકુણ્ઠિતોર્ધ્વાસ્ત્રં સર્વાયુધક્ષયંકરમ્ ।
શબ્દસ્ફુટદ્વિરિઞ્ચાણ્ડં ઘાતભગ્નકુલાચલમ્

ધારાનિકૃત્તશસ્ત્રૌઘમસ્ત્રયોર્યુધ્યમાનયોઃ ।
મદસ્ત્રવારણેનેવ વજ્રાવિજરપર્વતમ્

શઙ્કુશઙ્કિતસૂત્કારકાશિશૂલશિલાશતમ્ ।
ભુશુણ્ડીનિર્જિતોદ્દણ્ડભિન્દિપાલોગ્રમણ્ડલમ્

પરશૂલકરાભૈકપરશૂલૈકલમ્પિતમ્ ।
વહદુચ્છિન્નચઞ્ચૂરચારણં શત્રુવારણમ્

સ્ફુટચ્ચટચટાસ્ફોટરુદ્ધત્ત્રિપથગારયમ્ ।
હેત્યસ્ત્રીચૂર્ણસંભારમહાધૂમવિતાનકમ્

અન્યોન્યશસ્ત્રસંઘટ્ટાદ્ભ્રમજ્જાલોલ્લસત્તડિત્ ।
શબ્દસ્ફુટદ્વિરિઞ્ચાણ્ડં ધાતમગ્નકુલાચલમ્

ધારાનિકૃત્તશસ્ત્રૌઘમસ્ત્રયોર્યુધ્યમાનયોઃ ।
મદસ્ત્રવારણેનૈવ કાલોપાયોઽચલાત્મનઃ

અયં કિયદ્બલ ઇતિ સિન્ધૌ તિષ્ઠતિ હેલયા ।
વિદૂરથોઽસ્ત્રમાગ્નેયં તત્યાજાશનિશબ્દવત્

જ્વાલયામાસ સ રથં સિન્ધોઃ કક્ષમિવારસમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરે વ્યોમ્નિ હેતિનિર્વિવરોદરે

સસન્નાહ ઇવ પ્રાવૃટ્પયોદતટિનીવ યઃ ।
અસ્ત્રે રાજ્ઞોઃ ક્ષણં કૃત્વા યુદ્ધં પરમદારુણમ્

અન્યોન્યં શમમાયાતે સવીર્યે સુભટાવિવ ।
એતસ્મિન્નન્તરે સોઽગ્ની રથં કૃત્વા તુ ભસ્મસાત્

પ્રાપ દગ્ધ્વા વનં સિન્ધું મૃગેન્દ્રમિવ કન્દરાત્ ।
સિન્ધુરભ્યાસતોઽગ્ન્યસ્ત્રં વારુણાસ્ત્રેણ શામયન્

રથં ત્યક્ત્વાવનિં પ્રાપ્ય ખડ્ગાસ્ફોટકવાનભૂત્ ।
અક્ષ્ણોર્નિમેષમાત્રેણ રથાશ્વાનાં રિપોઃ ખુરાન્

લુલાવ કરવાલેન મૃણાલાનીવ લાઘવાત્ ।
વિદૂરથોઽપિ વિરથો બભૂવાસ્ફોટકાસિમાન્

સમાયુધૌ સમોત્સાહૌ ચેરતુર્મણ્ડલાનિ તૌ ।
ખડ્ગૌ ક્રકચતાં યાતૌ મિથઃ પ્રહરતોસ્તયોઃ

દન્તમાલેયમસ્યેવ બલે ચર્વયતઃ પ્રજાઃ ।
શક્તિમાદાય ચિક્ષેપ ખઙ્ગં ત્યક્ત્વા વિદૂરથઃ

સિન્ધ્વમ્બુઘર્ઘરારાવો મહોત્પાત ઇવાશનિઃ ।
અવિચ્છિન્ના સમાયાતા પતિતા સાસ્ય વક્ષસિ

અપ્રિયસ્ય યથા ભર્તુરનિચ્છન્તી સ્વકામિની ।
તેન શક્તિપ્રહારેણ નાસૌ મરણમાપ્તવાન્

કેવલં રુધિરવ્રાતં નાગો જલમિવાત્યજત્ ।
તદ્દેશલીલા તં દૃષ્ટ્વા ભગ્નં તમ ઇવેન્દુના

સવિકાસઘનાનન્દા પૂર્વલીલામુવાચ હ ।
દેવિ પશ્ય નૃસિંહેન હતો ભર્ત્રાયમાવયોઃ

શક્તિકોટિનખૈર્દૈત્યઃ સિન્ધુરુદ્ઘુરકન્ધરઃ ।
સરઃસ્થલસ્થનાગેન્દ્રકરફૂત્કૃતવારિવત્

પિષ્ટો રસોઽસ્ય નિર્યાતિ રક્તં ચુલચુલારવૈઃ ।
હા કષ્ટં રથમાનીતં સિન્ધુરારોઢુમુદ્યતઃ

સૌવર્ણં મૈરવં શૃઙ્ગં પુષ્કરાવર્તકો યથા ।
પશ્ય દેવિ રથોઽસ્યાસૌ મુદ્ગરેણ વિચૂર્ણિતઃ

ભ્રમત્પાર્થનિપાતેન સૌવર્ણં નગરં યથા ।
પ્રવૃત્તો રથમારોઢુમાનીતં પતિરેષ મે

કષ્ટં વજ્રમિવેન્દ્રેણ મુસલં સિન્ધુનેક્ષિતમ્ ।
જવાત્પતિઃ પ્રયાતો મે સૈન્ધવં મુસલાયુધમ્

વઞ્ચયિત્વા વિલાસેન રથમારુહ્ય લાઘવાત્ ।
હા ધિક્કષ્ટમસૌ સિન્ધુરાર્યપુત્રરથં રયાત્

હરિશ્વભ્રમિવારૂઢં પ્લવેનોર્ધ્વમિવ દ્રુમમ્ ।
ક્રીડિત્વા પીડયામાસ શરવર્ષૈર્વિદૂરથમ્

છિન્નધ્વજં છિન્નરથં છિન્નાશ્વં છિન્નસારથિમ્ ।
છિન્નકાર્મુકવર્માણં ભિન્નસર્વાઙ્ગમાકુલમ્

હૃદિ સ્ફોટશિલાપટ્ટદૃઢે પીવરમૂર્ધનિ ।
ભિત્ત્વા વજ્રસમૈર્બાણૈઃ પાતયત્યેવ ભૂતલે

અથાન્યં રથમાનીતં કૃચ્છ્રેણ પ્રાપ્ય ચેતનામ્ ।
ખઙ્ગેનારોહતોઽસ્યાંસં છિન્નં ભર્તુર્વિલોકય

પદ્મરાગગિરિદ્યોતમિવર્દ્ધાસૃગ્વિમુઞ્ચતિ ।
હા હા ધિક્કષ્ટમેતેન સિન્ધુના ખડ્ગધારયા

જઙ્ઘયોર્મે પતિશ્છિન્નઃ ક્રકચેનેવ પાદપઃ ।
હા હા હતાસ્મિ દગ્ધાસ્મિ મૃતાસ્મ્યુપહતાસ્મિ ચ

મૃણાલે ઇવ પત્યુર્મે લૂને દ્વે અપિ જાનુની ।
ઇત્યુક્ત્વા સા તદાલોક્ય ભર્તુર્ભાવભયાતુરા

લતા પરશુકૃત્તેવ મૂર્ચ્છિતા ભુવિ સાપતત્ ।
વિદૂરથોઽપિ નિર્જાનુઃ પ્રહરન્નેવ વિદ્વિષિ

પપાત સ્યન્દનસ્યાધશ્છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ।
પતન્નેવૈષ સૂતેન રથેનૈવાપવાહિતઃ

યદા તદાહતિં તસ્ય કણ્ઠેઽદાત્સિન્ધુરુદ્ધતઃ ।
અર્ધવિચ્છિન્નકણ્ઠોઽસાવનુયાતોઽથ સિન્ધુના

સ્યન્દનેનાવિશત્સદ્મ પદ્મં રવિકરો યથા ।
સરસ્વત્યાઃ પ્રભાવાઢ્યં તત્પ્રવેષ્ટુમસૌ ગૃહમ્ ।
નાશકન્મશકો મત્તો મહાજ્વાલોદરં યથા

ખઙ્ગાવકૃત્તગલગર્તગલત્સવાત-
રક્તચ્છટાછુરિતવસ્ત્રતનુત્રગાત્રમ્ ।
તત્યાજ તં ભગવતીમભિતો ગૃહાન્તઃ
સૂતઃ પ્રવેશ્ય મૃતિતલ્પતલે ગતોઽરિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ વિદૂરથમરણવર્ણનં નામ પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ