યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.44

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે રાજમહિષી મત્તયૌવના ।
તદ્વિવેશ ગૃહં લક્ષ્મીરિવ પઙ્કજકોટરમ્

આલોલમાલ્યવસના ભિન્નહારલતાકુલા ।
અનુયાતા વયસ્યાભિર્દાસીભિર્ભયવિહ્વલા

ચન્દ્રાનનાવદાતાઙ્ગી શ્વાસોત્કમ્પિપયોધરા ।
તારકાકારદશના સ્થિતા દ્યૌરિવ રૂપિણી

અથ તસ્યા વયસ્યૈકા રાજાનં તં વ્યજિજ્ઞપત્ ।
ભૂતસંગ્રામસંરબ્ધમમરેન્દ્રમિવાપ્સરાઃ

દેવ દેવી સહાસ્માભિઃ પલાય્યાન્તઃપુરાન્તરાત્ ।
શરણં દેવમાયાતા વાતાર્તેવ લતા દ્રુમમ્

રાજન્દારા હૃતાસ્તાસ્તે બલવદ્ભિરુદાયુધૈઃ ।
ઊર્મિજાલૈર્મહાબ્ધીનાં તીરદ્રુમલતા ઇવ

અન્તઃપુરાધિપાઃ સર્વે પિષ્ટાઃ શત્રુભિરુદ્ધતૈઃ ।
અશઙ્કિતાભિપતિતૈર્વાતૈરિવ વરદ્રુમાઃ

દૂરેણાશઙ્કમાયાતૈઃ પરૈર્નઃ પુરમાહૃતમ્ ।
રાત્રૌ વર્ષાસ્વિવોદ્ધોષૈઃ કમલાનીવ વારિભિઃ

ધૂમં વર્ષદ્ભિરુન્નાદૈર્લેલિહાનોગ્રહેતિભિઃ ।
વહ્નિભિર્નઃ પુરં પ્રાપ્તં પરયોધૈશ્ચ ભૂરિભિઃ

પરિવારૈર્વિલાસિન્યો દેવ્ય આહૃત્ય મૂર્ધજૈઃ ।
આક્રન્દન્ત્યો બલાન્નીતાઃ કુરર્ય ઇવ ધીવરૈઃ

ઇતિ નો યેયમાયાતા શાખા પ્રસરશાલિની ।
આપત્તામલમુદ્ધર્તું દેવસ્યૈવાસ્તિ શક્તતા

ઇત્યાકર્ણ્યાવલોક્યાસૌ દેવ્યૌ યુદ્ધાય યામ્યતઃ ।
ક્ષમ્યતાં મમ ભાર્યેયં યુષ્મત્પાદાબ્જષટ્પદી

ઇત્યુક્ત્વા નિર્યયૌ રાજા કોપારુણિતલોચનઃ ।
મત્તેભનિર્ભિન્નવનઃ કન્દરાદિવ કેસરી

લીલા લીલાં દદર્શાથ સ્વાકારસદૃશાકૃતિમ્ ।
પ્રતિબિમ્બમિવાયાતામાદર્શે ચારુદર્શનામ્

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
કિમિદં દેવિ હે બ્રૂહિ કસ્માદિયમહં સ્થિતા ।
યા સાઽભવમહં પૂર્વં કથં સેયમહં સ્થિતા

મન્ત્રિપ્રભૃતયઃ પૌરા યોધાઃ સબલવાહનાઃ ।
સર્વ એવ ત એવેમે સ્થિતાસ્તત્ર તથૈવ તે

તત્રાપીહ ચ હે દેવિ સર્વે કથમવસ્થિતાઃ ।
બહિરન્તશ્ચ મુકુરે ઇવૈતે કિં પ્રચેતનાઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
યથા જ્ઞપ્તિરુદેત્યન્તસ્તથાનુભવતિ ક્ષણાત્ ।
ચિતિશ્ચેત્યાર્થતામેતિ ચિત્તં ચિત્તાર્થતામિવ

યાદૃગર્થં જગદ્રૂપં તત્રૈવોદેતિ તત્ક્ષણાત્ ।
ન દેશકાલદીર્ઘત્વં ન વૈચિત્ર્યં પદાર્થજમ્

બાહ્યમાભ્યન્તરં ભાતિ સ્વપ્નાર્થોઽત્ર નિદર્શનમ્ ।
યદન્તઃ સ્વપ્નસંકલ્પપુરં ચ કચનં ચિતેઃ

તદેતદ્બાહ્યનામ્નૈવ સ્વભ્યાસાત્સત્સ્ફુટં સ્થિતમ્ ।
યાદૃગ્ભાવો મૃતો ભર્તા તવ તસ્મિંસ્તદા પુરે

તાદૃગ્ભાવસ્તમેવાર્થં તત્રૈવ સમુપાગતઃ ।
અન્ય એવ હ્યમી ભૂતાસ્તેભ્યસ્તાસ્તાદૃશા અપિ

સદ્રૂપા એવ ચૈતસ્ય સ્વપ્નસંકલ્પસૈન્યવત્ ।
અવિસંવાદિ સર્વાર્થરૂપં યદનુભૂયતે

તસ્ય તાવદ્વદ કથં કીદૃશી વાપિ સત્યતા ।
અથવોત્તરકાલે તુ ભઙ્ગુરત્વાદવસ્તુ તત્

ઈદૃક્ચ સર્વમેવેદં તત્ર કા નાસ્તિતાધિકા ।
સ્વપ્ને જાગ્રદસદ્રૂપા સ્વપ્નો જાગ્રત્યસન્મયઃ

મૃતિર્જન્મન્યસદ્રૂપા મૃત્યાં જન્માપ્યસન્મયમ્ ।
વિશરેદ્વિશરારુત્વાદનુભૂતેશ્ચ રાઘવ

એવં ન સન્નાસદિદં ભ્રાન્તિમાત્રં વિભાસતે ।
મહાકલ્પાન્તસંપત્તાવપ્યદ્યાથ યુગેઽનઘ

ન કદાચન યન્નાસ્તિ તદ્બ્રહ્મૈવાસ્તિ તજ્જગત્ ।
તસ્મિન્મધ્યે કચન્તીમા ભ્રાન્તયઃ સૃષ્ટિનામિકાઃ

વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડ્રકાનીવ ન કચન્તીવ વસ્તુતઃ ।
યથા તરઙ્ગા જલધૌ તથેમાઃ સૃષ્ટયઃ પરે

ઉત્પત્ત્યોત્પત્ત્ય લીયન્તે રજાંસીવ મહાનિલે ।
તસ્માદ્ભ્રાન્તિમયાભાસે મિથ્યાત્વમહમાત્મનિ

મૃગતૃષ્ણાજલચયે કૈવાસ્થા સર્ગભસ્મનિ ।
ભ્રાન્તયશ્ચ ન તત્રાન્યાસ્તાસ્તદેવ પરં પદમ્

ઘને તમસિ યક્ષાભાસ્તમ એવ ન યક્ષકઃ ।
તસ્માજ્જન્મમૃતિર્મોહો વ્યામોહત્વમિદં તતમ્

સર્વં તત્સમહાકલ્પં શાન્તૌ યદવશિષ્યતે ।
નાતઃ સત્યમિદં દૃશ્યં ન ચાસત્યં કદાચન

દ્વયમેવૈતદથવા બ્રહ્મ તત્રૈવ સંભવાત્ ।
આકાશે પરમાણ્વન્તર્દ્રવ્યાદેરણુકેઽપિ ચ

જીવાણુર્યત્ર તત્રેદં જગદ્વેત્તિ નિજં વપુઃ ।
અગ્નિરૌષ્ણ્યં યથા વેત્તિ નિજભાવક્રમોદિતમ્

પશ્યતીદં તથૈવાત્મા સ્વાત્મભૂતં વિશુદ્ધચિત્ ।
યથા સૂર્યોદયે ગેહે ભ્રમન્તિ ત્રસરેણવઃ

તથેમે પરમાકાશે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ ।
યથા વાયૌ સ્થિતઃ સ્પન્દ આમોદઃ શૂન્યમમ્બરે

પિણ્ડગ્રહવિનિર્મુક્તં તથા વિશ્વં સ્થિતં પરે ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મચરાચરાઃ

વિવર્જિતસ્યાવયવૈર્ભાગા બ્રહ્મણ ઈદૃશાઃ ।
સાકારસ્યાવબોધાય વિજ્ઞેયા ભવતાધુના

અનન્યાઃ સ્વાત્મનસ્તસ્ય તેનાનવયવા ઇવ ।
યથાસ્થિતમિદં વિશ્વં નિજભાવક્રમોદિતમ્

રિક્તં ન વિશ્વશબ્દાર્થૈરનન્યદ્બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ।
ન તત્સત્યં ન ચાસત્યં રજ્જુસર્પભ્રમો યથા

મિથ્યાનુભૂતિતઃ સત્યમસત્યં સત્પરીક્ષિતમ્ ।
પરમં કારણં ચિત્ત્વાજ્જીવત્વમિતિ ચેત્યલમ્

તતસ્તથૈવાનુભવાજ્જીવત્વં વિન્દતિ સ્ફુટમ્ ।
સત્યં ભવત્વસત્યં વા ખે વિભાતમિદં જગત્

રઞ્જયત્યેવ જીવાણુઃ સ્વેચ્છાભિરનુભૂતિભિઃ ।
અનુભૂયન્તુ એવાશુ કાશ્ચિત્પૂર્વાનુભૂતિતઃ

અપૂવાનુભવાઃ કાશ્ચિત્સમાશ્ચૈવાસમાસ્તથા ।
ક્વચિત્કદાચિત્તા એવ ક્વચિદર્ધસમા અપિ

કચન્ત્યસત્યાઃ સત્યાભા જીવાકાશેઽનુભૂતયઃ ।
તત્કુલાસ્તત્સમાચારાસ્તજ્જન્માનસ્તદીહિતાઃ

ત એવ મન્ત્રિણઃ પૌરાઃ પ્રતિભાને ભવન્તિ ચ ।
તે ચૈવાત્મન્યલં સત્યા દેશકાલેહિતૈઃ સમાઃ

સર્વગાત્મસ્વરૂપાયાઃ પ્રતિભાયા ઇતિ સ્થિતિઃ ।
યથા રાજાત્મનિ વ્યોમ્નિ પ્રતિભોદેતિ સન્મયી

તથા તદગ્રગોદેતિ સત્યેવ પ્રતિભામ્બરે ।
ત્વચ્છીલા ત્વત્સમાચારા ત્વત્કુલા ત્વદ્વપુર્મયી

ઇતિ લીલેયમાભાતિ પ્રતિભાપ્રતિબિમ્બજા ।
સર્વગે સંવિદાદર્શે પ્રતિભા પ્રતિબિમ્બતિ

યાદૃશી યત્ર સા તત્ર તથોદેતિ નિરન્તરમ્ ।
જીવાકાશસ્ય યાન્તસ્થા પ્રતિભા કુરુતે સ્વયમ્ ।
સા બહિશ્ચ ચિદાદર્શે પ્રતિબિમ્બાદિયં સ્થિતા

એષા ત્વમમ્બરમહં ભુવનં ધરા ચ
રાજેતિ સર્વમહમેવ વિભાતમાત્રમ્ ।
ચિદ્વ્યોમબિલ્વજઠરં વિદુરઙ્ગ વિદ્ધિ
ત્વં તેન શાન્તમલમાસ્સ્વ યથાસ્થિતેહ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો ૦ અગ્નિદાહરાત્રિયુદ્ધે જગદ્બ્રહ્મવર્ણનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ