યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.43

શ્રીસરસ્વત્યુવાચ ।
અસ્મિન્ રણવરે રાજન્મર્તવ્યં ભવતાધુના ।
પ્રાપ્તવ્યં પ્રાક્તનં રાજ્યં સર્વં પ્રત્યક્ષમેવ તે

કુમાર્યા મન્ત્રિણા ચૈવ ત્વયા ચ પ્રાક્તનં પુરમ્ ।
આગન્તવ્યં શવીભૂતં પ્રાપ્તવ્યં તચ્છરીરકમ્

આવાં યાવો યથાયાતં વાતરૂપેણ ચ ત્વયા ।
આગન્તવ્યઃ સ દેશસ્તુ કુમાર્યા મન્ત્રિણાપિ ચ

અન્યૈવ ગતિરશ્વસ્ય ગતિરન્યા ખરોષ્ટ્રયોઃ ।
મદસ્વિન્નકપોલસ્ય ગતિરન્યૈવ દન્તિનઃ

પ્રસ્તુતેતિ કથા યાવન્મિથો મધુરભાષિણોઃ ।
તાવત્પ્રવિશ્ય સંભ્રાન્ત ઉવાચોર્ધ્વસ્થિતો નરઃ

દેવ સાયકચક્રાસિગદાપીરઘવૃષ્ટિમત્ ।
મહત્પરબલં પ્રાપ્તમેકાર્ણવ ઇવોદ્ધતઃ

કલ્પકાલાનિલોદ્ધૂતકુલાચલશિલોપમમ્ ।
ગદાશક્તિભુશુણ્ડીનાં વૃષ્ટિં મુઞ્ચતિ તુષ્ટિમત્

નગરે નગસંકાશે લગ્નોઽગ્નિર્વ્યાપ્તદિક્તટઃ ।
દહંશ્ચટચટાસ્ફોટૈઃ પાતયત્યુત્તમાં પુરીમ્

કલ્પામ્બુદઘટાતુલ્યા વ્યોમ્નિ ધૂમમહાદ્રયઃ ।
બલાત્પ્રોડ્ડયનં કર્તું પ્રવૃત્તા ગરુડા ઇવ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સસંભ્રમં વદત્યેવં પુરુષે પરુષારવઃ ।
ઉદભૂત્પૂરયન્નાશા બહિઃ કોલાહલો મહાન્

બલાદાકર્ણકૃષ્ટાનાં ધનુષાં શરવર્ષિણામ્ ।
બૃંહતામતિમત્તાનાં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્

પુરે ચટચટાસ્ફોટૈર્દહતાં જાતવેદસામ્ ।
પૌરાણાં દગ્ધદારાણાં મહાહલહલારવૈઃ

તરતામગ્નિખણ્ડાનાં ટાંકારઃ કથિતો રવૈઃ ।
જ્વલિતાનાં પરિસ્પન્દાદ્ધગદ્ધગિતિ ચાર્ચિષામ્

અથ વાતાયનાદ્દેવ્યૌ મન્ત્રી રાજા વિદૂરથઃ ।
દદૃશુઃ પ્રોલ્લસન્નાદં મહાનિશિ મહાપુરમ્

પ્રલયાનલસંક્ષુબ્ધપૂર્ણૈકાર્ણવરંહસા ।
પૂર્ણં પરબલેનોગ્રહેતિમેઘતરઙ્ગિણા

કલ્પાન્તવહ્નિવિગલન્મેરુભૂધરભાસુરૈઃ ।
દહ્યમાનં મહાજ્વાલાજ્વાલૈરમ્બરપૂરકૈઃ

મુષ્ટિગ્રાહ્યમહામેઘગર્જાસંતર્જિતોર્જિતૈઃ ।
ઘોરં કલકલારાવૈર્માંસલૈર્દસ્યુજલ્પિતૈઃ

પુષ્કરાવર્તસંકાશધૂમ્રૂભ્રપિહિતામ્બરમ્ ।
પ્રોડ્ડીનહેમાગ્રનિભૈર્જ્વાલાપુઞ્જૈર્નિરન્તરમ્

તરદુલ્મુકખણ્ડોગ્રતારાતરલિતામ્બરમ્ ।
અન્યોન્યદેશસદ્મૌઘપ્રજ્વલજ્જ્વલનાચલમ્

હતસૈન્યપુરાપાતં દ્રુતાઙ્ગારાભ્રકોટરૈઃ ।
કર્કશાક્રન્દનિર્દગ્ધલોકપૂગોગ્રગર્જિતમ્

કૃશાનુકણનારાચનિરન્તરતરામ્બરમ્ ।
બહુહેતિશિલાજાલલુઠદ્દગ્ધપુરોત્કરમ્

રણદ્દ્વિરદસંઘટ્ટકુટ્ટિતોદ્ભટસદ્ભટમ્ ।
વિદ્રવત્તસ્કરચ્છેદમાર્ગકીર્ણમહાધનમ્

અઙ્ગારરાશિનિપતન્નરનાર્યુગ્રરોદનમ્ ।
સ્ફુટચ્ચટચટાશબ્દપ્રલુઠત્સ્ફુટકાષ્ઠકમ્

વિપુલાલાતચક્રૌઘશતસૂર્યનભસ્તલમ્ ।
અઙ્ગારશિખિરાકીર્ણસમસ્તવસુધાતલમ્

દગ્ધાગ્નિકાષ્ઠક્રેકારરણજ્જવલનવૈણવમ્ ।
દગ્ધજન્તુઘનાક્રન્દરુદત્સકલસૈનિકમ્

પાંસુશેષાત્તરાજશ્રીવૃદ્ધતૃપ્તહુતાશનમ્ ।
સકલગ્રસનારમ્ભસોદ્યોગાગ્નિમહાશનમ્

યદૃચ્છાત્કારડાત્કારકઠિનાગ્નિરટદ્ગૃહમ્ ।
અનન્તજન્તુભોજ્યાન્નવહ્નિભુક્તેન્ધનસ્પૃહમ્

અથ શુશ્રાવ તત્રાસૌ ગિરો રાજા વિદૂરથઃ ।
યોધાનાં દગ્ધદારાણાં પશ્યતામભિધાવતામ્

હા મત્તમરુદૂર્ધ્વસ્થાનઙ્ગાર ગૃહપાદપાન્ ।
રણત્ખરખરં નીરજાલામાતપપન્થિનઃ

હા દગ્ધદારાઃ પ્રાલેયશીતા દેહેષુ દન્તિનામ્ ।
મગ્ના મનસ્તુ મહતામિવ વિજ્ઞાનસૂક્તયઃ

હા તાત હેતયો લગ્નાસ્તરુણીકબરીતૃણે ।
જ્વલન્તિ શુષ્કપર્ણૌઘા ઇવ વીરાનિલેરિતાઃ

આવર્તનનદીદીર્ઘા વહત્યૂર્ધ્વતરઙ્ગિણી ।
પશ્યેયં ધૂમયમુના વ્યોમગઙ્ગાં પ્રધાવતિ

વહદુલ્મુકકાષ્ઠોર્ધ્વગામિની ધૂમનિમ્નગા ।
વૈમાનિકાનન્ધયતિ પશ્યાગ્નિકણબુદ્બુદા

અસ્યા માતા પિતા ભ્રાતા જામાતા સ્તનપાઃ સુતે ।
અસ્મિન્સદ્મનિ નિર્દગ્ધા દગ્ધૈવાસત્સમિન્ધને

હા હા હાગચ્છ તે શીઘ્રમેતદઙ્ગારમન્દિરમ્ ।
ઇતઃ પ્રવૃત્તં પતિતું સુમેરુઃ પ્રલયે યથા

અહો શરશિલાશક્તિકુન્તપ્રાસાસિહેતયઃ ।
જાલસંધ્યાભ્રપટલં વિશન્તિ શલભા ઇવ

હેતિપ્રવાહા જ્વલનં નભસ્યન્ત્યાં વિશન્ત્યહો ।
વડવાનલમુજ્વાલમર્ણઃપૂરા ઇવાર્ણવાત્

ધૂમાયન્તિ મહાભ્રાણિ જ્વાલાઃ શિખરિકોટિષુ ।
સરસાન્યપિ શુષ્યન્તિ હૃદયાનીવ રાગિણામ્

આલાનત્વરુષેવૈતા દન્તિભિર્વૃક્ષપઙ્ક્તયઃ ।
સ્ફુરત્કટકટારાવં પાત્યન્તે કૃતચીત્કૃતૈઃ

પુષ્ટષુષ્પફલસ્કન્ધા ગતશ્રીકા ગૃહદ્રુમાઃ ।
ગતા નિર્દગ્ધસર્વસ્વા ગૃહસ્થા ઇવ દીનતામ્

માતાપિતૃવિનિર્મુક્તા બાલકાસ્તિમિરાવલીમ્ ।
મગ્નન્તોઽઙ્ગેષુરથ્યાસુ કુડ્યપાતેન હા હતાઃ

વાતવિદ્રાવિતાત્ત્રસ્યન્કીરણ્યો રણમૂર્ધનિ ।
પતદઙ્ગારકાગારભારિણઃ કટુકૂજિતમ્

હા કષ્ટમસિનિર્ભિન્ને સ્કન્ધે સન્નદૃઢોલ્મુકે ।
પતિતો યન્ત્રપાષાણઃ પુરુષ્સ્યાશનિર્યથા

ગવાશ્વમહિષેભોષ્ટ્રશ્વશૃગાલેડકૈરહો ।
ઘોરૈ રણમિવારબ્ધં માર્ગરોધકમાકુલૈઃ

પટૈઃ પટપટાશબ્દજલજાલાલિમાલિતૈઃ ।
આક્રન્દન્ત્યઃ સ્ત્રિયો યાન્તિ સ્થલપદ્માચિતા ઇવ

સ્ત્રીણાં જ્વાલાલવાઃ પશ્ય લિહન્ત્યલકવલ્લરીઃ ।
કુર્વન્તોઽશોકપુષ્પાભાં કરભા ઇવ પન્નગીઃ

હા હા હરિણશાવાક્ષ્યાઃ પક્ષલક્ષણપક્ષ્મસુ ।
કુમાર્ગેષ્વિવ વિશ્રાન્તિમેતિ કાર્શાનવી શિખા

દહ્યમાનો વિનિર્યાતિ ન કલત્રં વિના નરઃ ।
અહો બત દુરુચ્છેદાઃ પ્રાણિનાં સ્નેહવાગુરાઃ

કરી રભસનિર્લૂનજ્વલદઙ્ગારપાદપઃ ।
પ્લુષ્ટપુષ્કરકઃ કોપાન્મગ્નઃ પુષ્કરદં સરઃ

ધૂમોઽમ્બુદપદં પ્રાપ્ય વિલોલાન્તસ્તડિલ્લતઃ ।
જ્વલદઙ્ગારનારાચનિકરં પરિવર્ષતિ

દેવ ધૂમસ્ફુરદ્વહ્નિકણ આવર્તવૃત્તિમાન્ ।
સ્થિત આપીડવાત્તવ્યોમ્નિ રત્નપૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ

ગૌરમમ્બરમાભાતિ જ્વાલાશિખરતેજસા । ॥
મૃત્યુનેવોત્સવે દત્તઃ કુઙ્કુમાક્તકરણ્ડકઃ

અહો નુ વિષમં ચેદં વર્તતે વૃત્તવર્જિતમ્ ।
ધ્રિયન્તે રાજનાર્યોઽપિ વૈરિવીરૈરુદાયુધૈઃ

લોલસ્રગ્દામકુસુમૈર્માર્ગપ્રાકારકારકૈઃ ।
અર્ધનિર્દગ્ધકબરીકીર્ણવક્ષસ્થલસ્તનાઃ

આલોલામ્બરસંલક્ષ્યનિતમ્બજઘનસ્થલાઃ ।
પતન્માણિક્યવલયવલિતાવનિમણ્ડલાઃ

છિન્નહારલતાજાલવિકીર્ણામલમૌક્તિકાઃ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટસ્તનશ્રેણીપાર્શ્વોદ્યત્કનકપ્રભાઃ

કુરરીકર્કશાક્રન્દમન્દીકૃતરણારવાઃ ।
ધારાવાહાસ્રુતારાવભિન્નપાર્શ્વવિચેતનાઃ

રક્તકર્દમવાષ્પામ્બુક્લિન્નગ્રન્ધિતવાસસઃ ।
ભુજમૂલાર્પિતભુજૈર્નીયમાના બલાન્નૃભિઃ

ક ઇવાસ્મિન્પરિત્રાતા સ્યાદિત્યાદીનવીક્ષિતૈઃ ।
ઉત્પલાલીવ વર્ષદ્ભિઃ પરિરોદિતસૈનિકાઃ

મૃણાલકોમલાચ્છોરુમૂલજાલૈઃ સુનિર્મલૈઃ ।
સ્વચ્છામ્બરતલાલક્ષ્યૈરાકાશનલિનીનિભાઃ

આલોલમાલ્યવસનાભરણાઙ્ગરાગા
બાષ્પાકુલાતતચલાલકવલ્લરીકાઃ ।
આનન્દમન્દરનિરન્તરમથ્યમાના-
ત્કામાર્ણવાત્સમુદિતા ઇવ રાજલક્ષ્મ્યઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ અગ્નિદગ્ધગૃહાદિવર્ણનં નામ ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ