યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.38

અષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમત્યાકુલે યુદ્ધે સાસ્ફોટભયસંકુલે ।
આદિત્યે તમસા વૃદ્ધે ચટત્કઠિનકઙ્કટે

વહત્યમ્બૂત્પતન્તીષુ પતન્તીષ્વશ્મવૃષ્ટિષુ ।
નદીષુ ક્ષેપણાચ્છાસુ વરકેષ્વબ્જપઙ્ક્તિષુ

મિથઃ ફલાગ્રકાટોત્થવહ્નિસીકરિણીષુ ચ ।
આયાન્તીષુ પ્રયાન્તીષુ દૂરં શરનદીષુ ચ

વહલ્લૂનશિરઃપદ્મચક્રાવર્તૈસ્તરઙ્ગિતૈઃ ।
ખાર્ણવે પૂરિતે હેતિવૃન્દમન્દાકિનીગણૈઃ

સમીરણરણત્ક્વાણશસ્ત્રપૂર્ણઘનૈર્ઘનૈઃ ।
સંદેહાન્તેષુ સિદ્ધેષુ કપિકચ્છવ્યથાપ્રદૈઃ

અષ્ટભાગદશાશેષપ્રતાપમધુરાકૃતિ ।
શસ્ત્રઘાતૌજસા વીર ઇવાહસ્તનુતાં યયૌ

શ્રાન્તાશ્વેભાઃ પ્રભગ્નાશ્ચ હેતિસંઘાતદીપ્તયઃ ।
દિવસેન સમં સેના યયુર્મન્દપ્રતાપતામ્

અથસેનાધિનાથાભ્યાં વિચાર્ય સહમન્ત્રિભિઃ ।
દૂતાઃ પરસ્પરં વૃત્તા યુદ્ધં સંહ્રિયતામિતિ

તત્ર શ્રમવશાન્મન્દયન્ત્રશસ્ત્રપરાક્રમૈઃ ।
રણસંહરણં કાલે સર્વૈરેવોરરીકૃતમ્

તતો મહારથોત્તુઙ્ગકેતુપ્રાન્તકૃતાસ્પદમ્ ।
બલયોરારુહોહૈક એકો યોધો ધ્રુવો યથા

સોંઽશુકં ભ્રામયામાસ સર્વદિઙ્મણ્ડલે સિતમ્ ।
શ્યામેવ દીર્ઘશુદ્ધાંશું યુદ્ધં સંહ્રિયતામિતિ

તતો દુન્દુભયો નેદુઃ પ્રતિધ્વનિતદિઙ્મુખાઃ ।
મહાપ્રલયસંશાન્તૌ પુષ્કરાવર્તકા ઇવ

શરાદિહેતિસરિતો વિસ્તીર્ણે ગગને સ્થિતે ।
પ્રવૃત્તાઃ સુખમાગન્તું સરસઃ સરિતો યથા

યોધદોર્દ્રુમસંચારસ્તનુતામાયયૌ શનૈઃ ।
ભૂકમ્પાન્તે વનસ્પન્દ ઇવાભ્રાન્ત ઇવાર્ણવઃ

વિનિર્ગન્તું પ્રવવૃતે રણાદથ બલદ્વયમ્ ।
વારિપૂરશ્ચતુર્દિક્ષુ પ્રલયૈકાર્ણવાદિવ

ઉત્ક્ષિપ્તમન્દરક્ષીરસમુદ્રવદનાકુલમ્ ।
સૈન્યં પ્રશામ્યદાવર્તં શનૈઃ સામ્યમુપાયયૌ

ક્રમેણાસીન્મુહૂર્તેન વિકટોદરભીષણમ્ ।
અગસ્ત્યપીતાર્ણવવચ્છૂન્યમેવ રણાઙ્ગણમ્

શવસન્તતિસંપૂર્ણં વહદ્રક્તનદાકુલમ્ ।
પરિકૂજનઝઙ્કારપૂર્ણઝિલ્લિવનોપમમ્

બહદ્રક્તસરિત્સ્રોતસ્તરઙ્ગારવઘર્ઘરમ્ ।
સાક્રન્દાર્ધમૃતાહૂતસપ્રાણવ્યગ્રમાનવમ્

મૃતાર્ધમૃતદેહૌઘસૃતાસૃક્પ્લુતનિર્ઝરમ્ ।
સજીવનરપૃષ્ઠસ્થશવસ્પન્દનભ્રાન્તિદમ્

કરીન્દ્રશવરાશ્યગ્રવિશ્રાન્તામ્બુદખણ્ડકમ્ ।
વિશીર્ણરથસંઘાતં વાતચ્છિન્નમહાવનમ્

વહદ્રક્તનદીરંહઃપ્રોહ્યમાનહયદ્વિપમ્ ।
શરશક્ત્યૃષ્ટિમુસલગદાપ્રાસાસિસંકુલમ્

પર્યાણાવનસંનાહકવચાવૃતભૂતલમ્ ।
કેતુચામરપટ્ટૌઘગુપ્તં શવશરીરકમ્

ફણાસ્ફુટકતૂણીરકુઞ્જકૂજત્સમીરણમ્ ।
શવરાશિપલાલૌઘતલ્પસુપ્તપિશાચકમ્

મૌલિહારાઙ્ગદદ્યોતશક્રચાપવનાવૃતમ્ ।
શ્વશૃગાલકરાકૃષ્ટસાન્દ્રાન્ત્રાદીર્ઘરજ્જુકમ્

રક્તક્ષેત્રક્વણત્કિંચિચ્છેષજીવનૃદન્તુરમ્ ।
રક્તકર્દમનિર્મગ્નસજીવનરદર્દુરમ્

વરાઙ્ગકવચપ્રખ્યનિર્ગતાક્ષિશતોચ્ચયમ્ ।
વહદ્ભુજોરુકાષ્ઠૌઘઘોરરક્તસરિચ્છતમ્

સાક્રન્દવન્ધુવલિતં મૃતાર્ધમૃતમાનવમ્ ।
શરાયુધરથાશ્વેભપર્યાણાસંવરાન્તરમ્

નૃત્યત્કબન્ધદોર્દણ્ડમણ્ડલાનમિતામ્બરમ્ ।
મદમેદોવસાગન્ધપીડાર્દ્રઘ્રાણકોટરમ્

ઉત્તાલ્વર્ધમૃતેભાશ્વવાર્યમાણાલ્પજીવિતમ્ ।
વહદ્રક્તનદીવીચિપ્રહારહતદુન્દુભિ

ઉહ્યમાનમૃતેભાશ્વમકરાસૃક્સરિચ્છતમ્ ।
મ્રિયમાણનરાનીકફૂત્કૃતાસૃક્પ્રણાલિકમ્

સ્વલ્પજીવશરાપૂર્ણમુખદૃક્કાન્તિતસ્વનમ્ ।
પિણ્ડભાર્યાવસાગન્ધવાતાન્તોત્પીઠલોહિતમ્

ઉન્નાસાર્ધમૃતેભેન્દ્રકરાક્રાન્તકબન્ધકમ્ ।
નિરધિષ્ઠિતહસ્ત્યશ્વપાતિતોચ્ચકબન્ધકમ્

રુદત્ક્રન્દત્પરિભ્રષ્ટશવક્ષુબ્ધાસૃગુદ્ધતિ ।
મૃતભર્તૃગલે શસ્ત્રત્યક્તપ્રાણકુલાઙ્ગનમ્

સેનોત્ક્રાન્તતતક્ષિપ્રબહુપાન્થપરીક્ષણમ્ ।
શવહારકરાકૃષ્ટસપ્રાણાનુચરાકુલમ્

કેશશૈવાલવક્રાબ્જચક્રાવર્તનદીશતમ્ ।
તરત્તુઙ્ગતરઙ્ગાઢ્યવહદ્રક્તમહાનદમ્

અઙ્ગલગ્નાયુધોદ્ધારવ્યગ્રાર્ધમૃતમાનવમ્ ।
વિદેશમૃતસાક્રન્દહુતાઙ્ગગજવાજિનમ્

પ્રાણાન્તસ્મૃતપુત્રેષ્ટમાતૃદેવપરાભિધમ્ ।
હાહાહીહીતિકથિતમર્મચ્છેદનવેદનમ્

મ્રિયમાણમથૌજિષ્ઠદ્વિષ્ટપ્રારબ્ધસંચયમ્ ।
દન્તિયુદ્ધાસમર્થાગ્રમૃતદેહેષ્ટદૈવતમ્

મ્રિયમાણમહાવજ્ઞાશૂરાશ્રિતપલાયનમ્ ।
અશઙ્કિતાસૃગાવર્તભીમાસ્પદગમોત્સુકમ્

મર્મચ્છેદશરાઘાતવ્યથાવિદિતદુષ્કૃતિ ।
કબન્ધબન્ધપ્રારબ્ધવેતાલવદનાક્રમમ્

ઉહ્યમાનધ્વજચ્છત્રચારુચામરપઙ્કજમ્ ।
કિરત્સંધ્યારુણં દિક્ષુ તેજસ્કં રક્તપઙ્કજમ્

રથચક્રધરાવર્તં રક્તાર્ણવમિવાષ્ટમમ્ ।
પતાકાફેનપુઞ્જાઢ્યં ચારુચામરબુદ્બુદમ્

વિપર્યસ્તરથં ભૂમિપઙ્કમગ્નપુરોપમમ્ ।
ઉત્પાતવાતનિર્ધૂતદ્રુમં વનમિવાતતમ્

કલ્પદગ્ધજગત્પ્રખ્યં મુનિપીતાર્ણવોપમમ્ ।
અતિવૃષ્ટિહતં દેશમિવ પ્રોજ્ઝિતમાનવમ્

કલાપકુન્તવલિતં ભુશુણ્ડીમણ્ડલાકુલમ્ ।
મત્તનાગશતાકારશવતોમરમુદ્ગરમ્

શિલાશિખરસંજાતતાલજાલમિવાતતમ્ ।
તરદ્રક્તનદીતીરજાતકુન્તોન્નતદ્રુમમ્

નાગાંસસ્યૂતહેત્યોઘવૃક્ષાંશુકુસુમાકુલમ્ ।
કઙ્કકૃષ્ટાન્ત્રરસનાવૃન્દજાલકિતામ્બરમ્

અસૃક્સરિત્તીરજાતકુન્તોન્નતવનદ્રુમમ્ ।
અસૃક્સરોવરોર્ધ્વસ્થપતાકાનલિનીગણમ્

રક્તકર્દમનિર્મગ્નનરાહૂતસુહૃજ્જનમ્ ।
કરીન્દ્રકુણપાપાતનિર્યદ્ભગ્નજનેક્ષિતમ્

હેતિલૂનલતૈર્વૃક્ષૈઃ સંદિગ્ધાર્ધકબન્ધકમ્ ।
અસૃઙ્ગદીવહદ્ધસ્તિકટકર્પટનૌગણમ્

રક્તસ્રોતઃસ્ફુરચ્છુક્લવસ્ત્રડિણ્ડીરપિણ્ડકમ્ ।
સંચારનિયતક્ષિપ્રભૃત્યવિચ્છિન્નમાનવમ્

ઇતશ્ચેતશ્ચ નિપતત્કબન્ધરવદાનવમ્ ।
ઊર્ધ્વસ્થૂલાક્ષચક્રૌઘચ્છિન્નસૈન્યદ્રવજ્જનમ્

રક્તનિઃસ્વનભાઙ્કારફેત્કારાર્ધમૃતારવમ્ ।
શિલામુખલલદ્રક્તધારાધૂતરજઃખગમ્

સુતાલોત્તાલવેતાલતાલતાણ્ડવસંકટમ્ ।
પર્યસ્તરથદાર્વન્તરર્ધાન્તરિતસદ્ભટમ્

અન્તસ્થસજ્જીવભટસ્પન્દિસ્પન્દનભીતિદમ્ ।
રક્તકર્દમપૂર્ણાસ્યકિંચિજ્જીવકૃપાચ્છવમ્

કિંચિજ્જીવનરોદ્ગ્રીવદુઃખદૃષ્ટશ્વવાયસમ્ ।
એકામિષોત્કક્રવ્યાદયુદ્ધકોલાહલાકુલમ્ ।
એકામિષાર્થયુદ્ધેહામૃતક્રવ્યાદસંકુલમ્

વિવૃત્તાસંખ્યાશ્વદ્વિરદપુરુષાધીશ્વરરથ-
પ્રકૃત્તોષ્ટ્રગ્રીવાપ્રસૃતરુધિરોદ્ગારસુસરિત્ ।
રણોદ્યાનં મૃત્યોસ્તદભવદશુષ્કાયુધલતં
સશૈલં કલ્પાન્તે જગદિવ વિપર્યસ્તમખિલમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ આહવવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ