યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.37

સપ્તત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રણે રભસનિર્લૂનનરવારણદારુણે ।
અહંપૂર્વમહંપૂર્વમિતિ વૃન્દાનુપાતિનિ

એતે ચાન્યે ચ બહવસ્તત્ર ભસ્મત્વમાગતાઃ ।
પ્રવિશન્તઃ પ્રયત્નેન શલભા ઇવ પાવકે

અત્રાન્યે મધ્યદેશીયા જના નોદાહૃતા મયા ।
તાનિમાઞ્છૃણુ વક્ષ્યામિ પક્ષાઁલ્લીલામહીભૃતઃ

તદ્દેહિકાઃ શૂરસેના ગુડા અશ્વઘનાયકાઃ ।
ઉત્તમજ્યોતિભદ્રાણિ મદમધ્યમિકાદયઃ

સાલૂકાકોદ્યમાલાસ્યા દૌજ્ઞેયાઃ પિપ્પલાયનાઃ ।
માણ્ડવ્યાઃ પાણ્ડુનગરાઃ સૌગ્રીવાદ્યા ગુરુગ્રહાઃ

પારિયાત્રાઃ કુરાષ્ટ્રાશ્ચ યામુનોદુમ્બરા અપિ ।
રાજ્યાહ્વા ઉજ્જિહાનાશ્ચ કાલકોટિકમાથુરાઃ

પાઞ્ચાલા ધર્મારણ્યાશ્ચ તથૈવોત્તરદક્ષિણાઃ ।
પાઞ્ચાલકાઃ કુરુક્ષેત્રાસ્તથા સારસ્વતા જનાઃ

અવન્તીસ્યન્દનશ્રેણીકુન્તિપાઞ્ચનદેરિતૈઃ ।
સ્પન્દમાના વિદ્રવન્તી નિપપાત મહાભૃગૌ

કોશબ્રહ્માવસાનાશ્ચ ચ્છિન્ના વસ્ત્રવતીજનૈઃ ।
ભૂમૌ નિપતિતાઃ સન્તો મિલિતા મત્તવારણૈઃ

શૂરા દાશપુરાઃ શસ્ત્રનિકૃત્તોદરકન્ધરાઃ ।
બાણક્ષિતિભિરાક્રમ્ય યોજિતા યોજને હ્રદે

દીર્ણોદરવિનિર્યાતસ્વાન્ત્રતન્ત્રીનિયન્ત્રિતાઃ ।
શાન્તિકાઃશાન્તસંચારાઃ પિશાચ્ચૈશ્ચર્વિતા નિશિ

ઉદ્રવૈર્ભદ્રગિરિભિઃ સંગ્રામાધ્વરદીક્ષિતૈઃ ।
ક્ષોણિગર્તેષુ નિક્ષિપ્તા મરગાઃ કમઠા ઇવ

પ્રદ્રુતા વિદ્રવદ્રક્તા વિદ્રાવિતમહારયઃ ।
દણ્ડિકાસ્થાનિલોદ્ધૂતા હૈહયૈર્હરિણા ઇવ

દન્તિદન્તવિનિર્ભિન્ના દરદા દલિતારયઃ ।
નીતા રક્તમહાનદ્યા દ્રુમાણાં પલ્લવા ઇવ

નારાચૈશ્ચર્વિતાશ્ચીના જીર્ણા જર્જરજીવિતાઃ ।
જહુર્જલનિધૌ દેહાન્ભારભૂતાનિવ સ્થિતાન્

કર્ણાટસુભટોડ્ડીનકુન્તાકલિતકન્ધરાઃ ।
ભગ્ના નલદશૂરાશ્ચ તારકાનિકરા ઇવ

કરીન્દ્રમકરવ્યૂહરંહઃસંહતહેતયઃ ।
કેશાકેશિકૃતારમ્ભા વિનેદુર્દાશકાઃ શકાઃ

દશાર્ણાઃ પાશનિર્મુક્તશ્રૃઙ્ખલા જાલભીરવઃ ।
નિલીના રક્તજમ્બાલે વૈતસાસ્તિમયો યથા

ગુર્જરાનીકનાશેન ગુર્જરીકેશલુઞ્ચનમ્ ।
વિહિતં તઙ્ગણોત્તુઙ્ગનાસિશઙ્કુશતૈ રણે

સિષિચુઃ શસ્ત્રકર્ણૌઘાદ્વિન્દુભ્યો નિગડા ગુહાન્ ।
શરધારાવનાનીવ વીરહેતિપ્રભામ્બુદાઃ

ભુશુણ્ડીમણ્ડલોદ્દ્યોતશ્યામાર્કોત્પાતભીરુષુ ।
આભીરેષ્વરયઃ પેતુર્ગોગણા હરિતેષ્વિવ

કાન્તકાઞ્ચનકાન્તાસીત્તામ્રસંગ્રામવાહિની ।
ભુક્તા ગૌડભટેનાઙ્ગ નખકેશનિકર્ષણૈઃ

રણે નગનયાસંખ્યકવચ્ચક્રનિકૃન્તનૈઃ ।
તઙ્ગણાઃ કણશઃ કીર્ણાઃ કઙ્કગૃધ્રેષુભાસકૈઃ

લગુડાલોડનોડ્ડીનં ગૌડં ગુડુગુડારવમ્ ।
શ્રુત્વા ગાન્ધારગાવોઽગ્રે દુદ્રુવુર્દ્રવિડા ઇવ

આકાશગાર્ણવપ્રખ્યો વહચ્છકકદમ્બકઃ ।
અકરોત્પારસીકાનાં ઘનનૈશતમોભ્રમમ્

મન્દરાહનનોડ્ડીનસ્વચ્છક્ષીરાર્ણવોદરે ।
વનાનીવાયુધાન્યાસઞ્છત્રુપ્રાલેયસાનુનિ

યદમ્બુદૈરિવોડ્ડીનં શસ્ત્રવૃન્દૈર્નભોઙ્ગણે ।
તદ્દૃષ્ટં વીચિવલનૈર્લોલૈઃ પ્લુતમિવાર્ણવે

શતચન્દ્રં સિતચ્છત્રૈઃ શરૈઃ શલભનિર્ભરમ્ ।
શક્તિભિઃ કિલ નીરન્ધ્રં દૃષ્ટમાકાશકાનનમ્

વીરાસવસમાક્રન્દકારિણઃ કેકયૈઃ કૃતાઃ ।
કઙ્કૈઃ કઙ્કકુલાક્રાન્તવ્યોમોદ્ધૂલિતમસ્તકાઃ

કિરાતસૈન્યકન્યાનાં કામં કલકલારવૈઃ ।
અઙ્ગૈરનઙ્ગતાં નીત્વા ભૈરવૈરિવ ગર્જિતમ્

કાશૈસ્તદ્દેહકાઃ ક્રાંતા અદૃશ્યૈર્માયયા ખગૈઃ ।
નિર્ધૂતપક્ષૈઃ ક્ષુભિતૈઃ પવનૈરિવ પાંસવઃ

ઉન્મત્તાઃ સુવિનિર્ધૂતાસ્ત્યક્તહેતિરણામ્બરાઃ ।
નાર્મદા નર્મનિર્માતૃ નનૃતુર્જહસુર્જગુઃ

પ્રક્વણત્કિંકિણીજાલં શક્તિવર્ષમુપાગતમ્ ।
સાલ્વબાણાનિલોદ્ભૂતમગમત્પૃષદાકૃતિ

શૈવ્યાસ્તુ ખણ્ડિતાઃ કૌન્તૈર્ભ્રમત્કુન્તૈર્વિઘટ્ટિતાઃ ।
શવીભૂતા દિવં નીતા દૃષ્ટા વિદ્યાધરા ઇવ

ધરાધરણધર્મિણ્યા ધીરયા હીનસેનયા ।
લુણ્ઠિતાઃ પાણ્ડુનગરાશ્ચલનોલ્લાસમાત્રતઃ

ત દેહકાઃ પાઞ્ચનદૈર્દલિતા મત્તકાશિભિઃ ।
કુન્તદન્તદ્રુમોદ્દામા નગા ઇવ મતઙ્ગજૈઃ

બ્રહ્માવત્સનકા નીપૈશ્ચક્રૈઃ કૃત્તા ગતા મહીમ્ ।
સહયાઃ ક્રકચોન્કૃત્તા વૃક્ષાઃ કુસુમિતા ઇવ

શ્વેતકાકાનનં લૂનં કુઠારૈર્જઠરેરિતૈઃ ।
એતદ્દદાહ પાર્શ્વસ્થો ભદ્રેશઃ શરવહ્નિના

કાષ્ઠયોધે નિરાલાનં મગ્ના જીર્ણા મતઙ્ગજાઃ ।
લયમાજગ્મુરાયુદ્ધમિદ્ધેગ્નાવિન્ધનં યથા

મિત્રગર્તાસ્ત્રિગર્તાત્તા ભ્રમિત્વોર્ધ્વં તૃણોપમમ્ ।
વિવિશુર્વ્યસ્તમૂર્ધાનઃ પાતાલાન્તં પલાયિતુમ્

મન્દાનિલચલામ્ભોધિભાસુરે માગધે બલે ।
નિર્મગ્ના વનિલા મન્દાઃ પઙ્કે જીર્ણગજા ઇવ

ચેદયશ્ચેતનાં જહ્રુસ્તઙ્ગણાનાં રણાઙ્ગણે ।
પુષ્પાણાં પથિ શીર્ણાનાં સૌકુમાર્યમિવાતપાઃ

કૌસલાઃ પૌરવારાવમસહન્તોઽન્તકા ઇવ ।
તૈરુન્મુક્તગદાપ્રાસશરશક્ત્યતિવૃષ્ટયઃ

બભૂવુર્ભલ્લકૃત્તાઙ્ગાઽવિસ્મયા વિદ્રુમદ્રુમાઃ ।
ઇવાદ્રૌ વિદ્રવન્ત્યાર્દ્રસાન્દ્રાસૃક્સૂર્યમૂર્તયઃ

નારાચૌઘમહાહેતિમારુતાધૂતમૂર્તયઃ ।
બભ્રમુર્ભ્રમરાનીકભાસુરા જલદા ઇવ

શરધારાધરા મેઘાઃ શરોર્ણાપૂર્ણમેષકાઃ ।
શરપત્રાવૃતા વૃક્ષા ભ્રમુસ્તદ્ગર્જનાગજાઃ

વનરાજ્યજરાજીર્ણાઃ કન્દાકસ્થલજન્તવઃ ।
અત્રુટન્પરમાકૃષ્ટાઃ પેલવા ઇવ તન્તવઃ

રથેષુ ધ્વસ્તચક્રેષુ નિખાતેઽમુત્ર મૂર્ધસુ ।
નિપેતુર્જનસંઘાતા મેઘા ઇવ વનાદ્રિષુ

શાલતાલવનં પ્રાપ્ય જનતાવલનં વનમ્ ।
ભુજાવકર્તનં ચાસીદુત્તાલં સ્થાણુકાનનમ્

નનર્દુર્નન્દનોદ્યાનસુન્દર્યો મત્તયૌવનાઃ ।
વનોપવનદેશેષુ મેરોર્વીરવરાશ્રિતાઃ

તાવત્તારારવં રેજે સૈન્યકાનનમુત્તમમ્ ।
યાવન્ન પરપક્ષેણ પ્રાપ્તં કલ્પાનલાર્ચિષા

છિન્નાઃ પિશાચસંયુક્તા ભૂતાપહૃતહેતયઃ ।
પાતયિત્વા યયુઃ કર્ણાન્દશાર્ણાસ્તર્ણકા ઇવ

જહુર્ભગ્નેશ્વરાઃ કાન્તિ તાં જિગીષવનૌજસા ।
કાસયઃ કમલાનીવ શુષ્કસ્રોતસ્વિનૌજસા

તુષાકા મેસલૈઃ કીર્ણાઃ શરશક્ત્યસિમુદ્ગરૈઃ ।
વિદ્રુતા નરકૈઃ ક્ષિપ્તાઃ કટકચ્છલના અપિ

કૌન્તક્ષેત્રાઃ પ્રસ્થવાસૈઃ સ્થિત્વા યોધિભિરાવૃતાઃ ।
ગુણા ઇવ ખલાક્રાન્તા ગતા વ્યક્તમશક્તતામ્

દ્વિપયો બાહુધાનાનાં ક્ષણેનાદાય મસ્તકમ્।
ભલ્લૈઃ પલાય્યાશુ ગતા વિલૂનકમલા ઇવ

મિથઃ સારસ્વતા નીત્વા આદિનાન્તં કૃતાજયઃ ।
પણ્ડિતા ઇવ વાદેષુ નોદ્વિગ્ના ન પરાજિતાઃ

ખર્વગાઃ ખદિતાઃ ક્ષુદ્રા યાતુધાનૈઃ પરાવૃતાઃ ।
તેજઃ પરમમાજગ્મુઃ શાન્તાગ્નય ઇવેન્ધનૈઃ

કિયદાખ્યાયત એત-
જ્જિહ્વાનિચયૈઃ કિલાલમાકુલિતઃ ।
વાસુકિરપિ વર્ણયિતું
ન સમર્થો રણવરં રામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મો

લીલો૦ જનપદવર્ણનં નામ સપ્તત્રિંશઃ સર્ગઃ