યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.36

ષટ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ શ્રૃઙ્ગોપમાનેષુ સ્થિતેષુ શરરાશિષુ ।
સર્વભીરુષુ ભગ્નેષુ વિદ્રુતેષુ દિશો દશ

માતઙ્ગશવશૈલેષુ વિશ્રાન્તામ્બુદપઙ્કતિષુ ।
યક્ષરક્ષઃપિશાચેષુ ક્રીડત્સુ રુધિરાર્ણવે

મહતાં ધર્મનિષ્ઠાનાં શીલૌજઃસત્ત્વશાલિનામ્ ।
શુદ્ધાનાં કુલપદ્માનાં વીરાણામનિવર્તિનામ્

દ્વન્દ્વયુદ્ધાનિ જાતાનિ મેઘાનામિવ ગર્જતામ્ ।
મિથોનિગરણોત્કાનિ મિલન્ત્યાપગપૂરવત્

પઞ્જરઃ પઞ્જરેણેવ ગજૌઘેન ગજોચ્ચયઃ ।
સવનઃ સવનેનાદ્રિરદ્રિણેવામિલદ્વલાત્

અશ્વૌઘો મિલદશ્વાનાં વૃન્દેનારાવિરંહસા ।
તરઙ્ગૌઘેન ઘોષેણ તરઙ્ગૌઘ ઇવાર્ણવે

નરાનીકં નરાનીકઃ સમાયુધમયોધયત્ ।
વેણ્વોઘમિવ વેણ્વોઘો મરુલ્લોલો મરુદ્વલમ્

રથૌઘશ્ચ રથૌઘેન નિષ્પિપેષાખિલં વપુઃ ।
નગરં નગરેણેવ દૈવેનોડ્ડીનમાસુરમ્

સરચ્છરભરાસારરચિતાપૂર્વવારિદમ્ ।
યુયુધે સ્થગિતાકાશા ધનુર્ધરપતાકિની

વિષમાયુધયુદ્ધેષુ યોદ્ધારઃ પેલવાશયાઃ ।
યદા યુક્ત્યા પલાયન્તે રણકલ્પાનલે તદા

મિલિતાશ્ચક્રિણશ્ચક્રૈર્ધનુર્ધારૈર્ધનુર્ધરાઃ ।
ખઙ્ગિભિઃ ખઙ્ગયોદ્ધારો ભુશુણ્ડીભિર્ભુશુણ્ડયઃ

મુસલૈર્મુસલોદારાઃ કુન્તિનઃ કુન્તિધારિભિઃ ।
ઋષ્ટ્યાયુધા ઋષ્ટિધરૈઃ પ્રાસિભિઃ પ્રાસપાણયઃ

સમુદ્ગરા મુદ્ગરિભિઃ સગદૈર્વિલસદ્ગદાઃ ।
શાક્તિકૈઃ શક્તિયોદ્ધારઃ શૂલૈઃ શૂલવિશારદાઃ

પ્રાસાસનવિદઃ પ્રાસૈઃ પરશૂક્તાઃ પરશ્વધૈઃ ।
લકુટોદ્યૈર્લકુટિનશ્ચોપલૈરુપલાયુધાઃ

પાશિભિઃ પાશધારિણ્યઃ શઙ્કુભિઃ શઙ્કુધારિણઃ ।
ક્ષુરિકાભિસ્તુ ક્ષુરિકા ભિન્દિપાલૈશ્ચ તદ્ગતાઃ

વજ્રમુષ્ટિધરા વજ્રૈરઙ્કુશૈરઙ્કુશોદ્ધતાઃ ।
હલૈર્હલનિકાષજ્ઞાસ્ત્રિશૂલૈશ્ચ ત્રિશૂલિનઃ

શ્રૃઙ્ખલાજાલિનો જાલૈઃ શ્રૃઙ્ખલૈરલિકોમલૈઃ ।
ક્ષુભિતાકલ્પવિક્ષુબ્ધસાગરોર્મિઘટા ઇવ

ક્ષુબ્ધચક્રદલાવર્તઃ શરસીકરમારુતઃ ।
પ્રભ્રમદ્ધેતિમકરો વ્યોમૈકાર્ણવ આબભૌ

ઉત્ફુલ્લાયુધકલ્લોલશિરાકુલજલેચરઃ ।
રોદોરન્ધ્રસમુદ્રોઽસૌ બભૂવામરદુસ્તરઃ

દિવ્યાષ્ટકજનાનીકં પક્ષદ્વયતયા તયા ।
અર્ધેનાર્ધેન કુપિતં ભૂપાલાભ્યાં તથા સ્થિતમ્

મધ્યદેશાદિસંખ્યાને પ્રાગ્દિભ્યોઽભ્યાગતાનિમાન્ ।
લીલાનાથસ્ય પદ્મસ્ય પક્ષે જનપદાઞ્છૃણુ

પૂર્વસ્યાં કોસલાઃ કાશિમાગધા મિથિલોત્કલાઃ ।
મેખલાઃ કર્કરા મુદ્રાસ્તથા સંગ્રામશૌણ્ડકાઃ

મુખ્યા હિમા રુદ્રમુખ્યાસ્તામ્રલિપ્તાસ્તથૈવ ચ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષા વાજિમુખા અમ્બષ્ઠાઃ પુરુષાદકાઃ

વર્ણકોષ્ઠાઃ સવિશ્વોત્રા આમમીનાશનાસ્તથા ।
વ્યાઘ્રવક્રાઃ કિરાતાશ્ચ સૌવીરા એકપાદકાઃ

માલ્યવાન્નામ શૈલોઽત્ર શિવિરાઞ્જન એવ ચ ।
વૃષલધ્વજપદ્માદ્યાસ્તથોદયકરોગિરિઃ

અથ પ્રાગ્દક્ષિણાયાં તુ ઇમે વિન્ધ્યાદિવાસિનઃ ।
ચેદયો વત્સદાશાર્ણા અઙ્ગવઙ્ગોપવઙ્ગકાઃ

કલિઙ્ગપુણ્ડ્રજઠરા વિદર્ભા મેખલાસ્તથા ।
શબરાનનવર્ણાશ્ચ કર્ણાત્રિપુરપૂરકાઃ

કણ્ટકસ્થલનામાનઃ પૃથગ્દીપકકોમલાઃ ।
કર્ણાન્ધ્રાશ્ચૌલિકાશ્ચૈવ તથા ચાર્મણ્વતા અપિ

કાકકા હેમકુડ્યાશ્ચ તથા શ્મશ્રુધરા અપિ ।
બલિગ્રીવમહાગ્રીવાઃ કિષ્કિન્ધા નાલિકેરિણઃ

અથ લીલાપતેરસ્ય દક્ષિણસ્યામિમે નૃપાઃ ।
વિન્ધ્યોઽથ કુસુમાપીડો મહેન્દ્રો દર્દુરસ્તથા

મલયઃ સૂર્યવાંશ્ચૈવ ગણા રાજ્યસમૃદ્ધકાઃ ।
અવન્તીરિતિ વિખ્યાતાસ્તથા શામ્બવતીતિ ચ

દશપૂરકથાચક્રારેષિકાતુરકચ્છપાઃ ।
વનવાસોપગિરયસ્તે ભદ્રગિરયસ્તથા

નાગરા દણ્ડકાશ્ચૈવ ગણરાષ્ટ્રનૃરાષ્ટ્રકાઃ ।
સાહા શૈવાર્પ્યમૂકાશ્ચ કર્કોટા વનવિમ્બલાઃ

પમ્પાનિવાસિનશ્ચૈવ કૈરકાઃ કર્કવીરકાઃ ।
સ્વેરિકા યાસિકાશ્ચૈવ ધર્મપત્તનપઞ્જિકાઃ

કાશિકાસ્તૃષ્ણખલ્લૂલા યાદાસ્તે તામ્રપર્ણકાઃ ।
ગોનર્દાઃ કનકાશ્ચૈવ દીનપત્તનમામકાઃ

તામ્રીકા દમ્ભરાકીર્ણાઃ સહકૌરણકાસ્તથા ।
વૈતુણ્ડકાસ્તુમ્બવનાલાજિનદ્વીપકર્ણિકાઃ

કર્ણિકાભાશ્ચ શિવયઃ કૌઙ્કણાશ્ચિત્રકૂટકાઃ ।
કર્ણાટમણ્ટવટકા મહાકટકિકાસ્તથા

આન્ધ્રાશ્ચ કોલગિરયશ્ચાવન્તિકવિચેરિકાઃ ।
ચણ્ડાયત્તા દેવનકાઃ ક્રૌઞ્ચા વાહાસ્તથૈવ ચ

શિલાક્ષારોદભોનન્દમર્દના મલયાભિધાઃ ।
તે ચિત્રકૂટશિખરા લઙ્કારક્ષોગણાઃ સ્મૃતાઃ

અથ પ્રત્યગ્દક્ષિણસ્યાં મહારાજ્યસુરાષ્ટ્રકાઃ ।
સિન્ધુસૌવીરશૂદ્રાખ્યા આભીરા દ્રવિડાસ્તથા

કીકટાઃ સિદ્ધખણ્ડાખ્યાસ્તથા કાલિરુહા અપિ ।
અત્ર હેમગિરિઃ શૈલસ્તથા રૈવતકો ગિરિઃ

જયકચ્છો મયવરો યવનાસ્તત્ર જન્તવઃ ।
બાહ્લીકા માર્ગણાવન્તા ધૂમ્રાસ્તુમ્બકનામકાઃ

તથા લાજગણાશ્ચૈવ તથાત્ર ગિરિવાસિનઃ ।
તતોઽબ્ધિતોકનિયુતા એતે લીલાપતેર્જનાઃ

અથ તત્પ્રતિપક્ષસ્થાનિમાઞ્જનપદાઞ્શ્રૃણુ ।
પશ્ચિમાયાં દિશિ પ્રૌઢા ઇમે તાવન્મહાદ્રયઃ

મણિમાન્નામ શૈલેન્દ્રઃ કુરાર્પણગિરિસ્તથા ।
વનોઽર્કહો મેઘભવશ્ચક્રવાનસ્તપર્વતઃ

જનાઃ પઞ્ચજના નામ કાશબ્રહ્મચયાન્તકાઃ ।
તથૈવ ભારક્ષતથાઃ પારકાઃ શાન્તિકાસ્તથા

શૈવ્યારમરકાયાચ્છા ગુહુત્વા નિયમાસ્તથા ।
હૈહયાઃ સુહ્મગાયાશ્ચ તાજિકા હૂણકાસ્તથા

પાર્શ્વેકતકયોઃ કર્કા ગિરિપર્ણાવમાસ્તથા ।
સંત્યક્તધર્મમર્યાદાસ્તે વર્ણા મ્લેચ્છજાતયઃ

તતોઽજનપદા ભૂમિર્યોજનાનાં શતદ્વયમ્ ।
તતો મહેન્દ્રશિખરી મુક્તામણિમયાવનિઃ

યુતે મહીધરશતૈરથાશ્વો નામ પર્વતઃ ।
તતો મહાર્ણવો ભીમઃ પારિયાત્રગિરિસ્તટે

પશ્ચિમોત્તરદિગ્ભાગે દેશો ગિરિમતિ સ્થિતઃ ।
તથા વેણુપતિશ્ચૈવ તતો નરપતિર્મહી

તથા ફલ્ગુણકાશ્ચૈવ માણ્ડવ્યાનેકનેત્રકાઃ ।
પુરુકુન્દાશ્ચ પારાશ્ચ ભાનુમણ્ડલભાવનાઃ

વન્મિલા નલિના દીર્ઘા દીર્ઘકેશાઙ્ગબાહવઃ ।
રઙ્ગાશ્ચ સ્તનિકાશ્ચાન્યા ગુરુહાશ્ચલુહાસ્તથા

તતઃ સ્ત્રીરાષ્ટ્રમતુલં ગોવૃષાપત્યભોજનમ્ ।
અથોત્તરસ્યાં હિમવાન્ક્રૌઞ્ચોઽથ મધુમાન્ગિરિઃ

કૈલાસો વસુમાન્મેરુસ્તત્પાદેષુ જના ઉભે ।
મદ્રાવારેવયૌધેયા માલવાઃ શૂરસેનિકાઃ

રાજન્યાશ્ચ તથા જ્ઞેયા અર્જુનાતનયસ્તથા ।
ત્રિગર્ત એકપાત્ક્ષુદ્રામબલાસ્વસ્તવાસિનઃ

અબલાઃ પ્રખલાઃ શાકાઃ ક્ષેમધૂર્તય એવ ચ ।
દશધાનાગાવસન્યદણ્ડાહન્યસનાસ્તથા

ધાનદાઃ સરકાશ્ચૈવ વાટધાનાસ્તથૈવ ચ ।
અન્તરદ્વીપગાન્ધારાસ્તથાવન્તિસુરાસ્તથા

અથ તક્ષશિલા નામ તતો વીલવગોધની ।
પુષ્કરાવર્તદેશસ્ય યશોવતિમહી તતઃ

તતો નાભિમતિર્ભૂમિસ્તિક્ષા કાલવરાસ્તથા ।
કાહકં નગરં ચૈવ સુરભૂતિપુરં તથા

તથૈવ રતિકાદર્શા અન્તરાદર્શ એવ ચ ।
તતઃ પિઙ્ગલપાણ્ડવ્યં યામુને યાતુધાનકાઃ

માનવા નાંગના હેમતાલાઃ સ્વસ્વમુખાસ્તથા ।
હિમવાન્વસુમાન્ક્રૌઞ્ચકૈલાસાવિત્યગાસ્તથા

તતોઽજનપદા ભૂમિરશીતિશતયોજના ।
અથ પ્રાગુત્તરસ્યાં તુ ક્રમાજ્જનપદાઞ્છૃણુ

કાલુતા બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ કુણિદાઃ ખદિનાસ્તથા ।
માલવા રન્ધ્રરાજ્યાશ્ચ વના રાષ્ટ્રાસ્તથૈવ ચ

કેડવસ્તાઃ સિંહપુત્રાસ્તથા વામનતાં ગતાઃ ।
સાવાકચ્ચાપલવહાઃ કામિરા દરદાસ્તથા

અભિસાસદજાર્વાકાઃ પલોલકુવિકૌતુકાઃ ।
કિરાતાયામુપાતાશ્ચ દીનાઃ સ્વર્ણમહી તતઃ

દેવસ્થલોપવનભૂસ્તદનૂદિતશ્રી-
ર્વિશ્વાવસોસ્તદનુ મન્દિરમુત્તમં ચ ।
કૈલાસભૂસ્તદનુ મઞ્જુવનશ્ચ શૈલો
વિદ્યાધરામરવિમાનસમાનભૂમિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ જનપદવર્ણનં નામ ષટત્રિંશઃ સર્ગઃ