યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.30

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૃથિવ્યપ્તેજસાં તત્ર નભસ્વન્નભસોરપિ ।
યથોત્તરં દશગુણાનતીત્યાવરણાન્ક્ષણાત્

દદર્શ પરમાકાશ તત્પ્રમાણવિવર્જિતમ્ ।
તથા તતં જગદિદં યથા તત્રાણ્ડમાત્રકમ્

તાદૃશાવરણાન્સર્ગાન્બ્રહ્માણ્ડેષુ દદર્શ સા ।
કોટિશઃ સ્ફુરિતાન્વ્યોમ્નિ ત્રસરેણૂનિવાતપે

મહાકાશમહામ્ભોધૌ મહાશૂન્યત્વવારિણિ ।
મહાચિદ્દ્રવભાવોત્થાન્બુદ્બુદાનર્બુદપ્રભાન્

કાંશ્ચિદાપતતોઽધસ્તાત્કાંશ્ચિચ્ચોપરિ ગચ્છતઃ ।
કાંશ્ચિત્તિર્યગ્ગતીનન્યાન્સ્થિતાંસ્તબ્ધાન્સ્વસંવિદા

યત્ર યત્રોદિતા સંવિદ્યેષાં યેષાં યથા યથા ।
તત્ર તત્રોદિતં રૂપં તેષાં તેષાં તથા તથા

નેહૈવ તત્ર નામોર્ધ્વં નાધો ન ચ ગમાગમાઃ ।
અન્યદેવ પદં કિંચિત્તસ્માદ્દેહાગમં હિ તત્

ઉત્પદ્યોત્પદ્યતે તત્ર સ્વયં સંવિત્સ્વભાવતઃ ।
સ્વસંકલ્પૈઃ શમં યાતિ બાલસંકલ્પજાલવત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિમધઃ સ્યાત્કિમૂર્ધ્વં સ્યાત્કિં તિર્યક્તત્ર ભાસુરે ।
ઇતિ બ્રૂહિ મમ બ્રહ્મન્નિહૈવ યદિ ન સ્થિતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સસર્વાવરણા એતે મહત્યન્તવિવર્જિતે ।
બ્રહ્માણ્ડા ભાન્તિ દુર્દૃષ્ટેર્વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડ્રકો યથા

અસ્વાતન્ત્ર્યાત્પ્રધાવન્તિ પદાર્થાઃ સર્વ એવ યત્ ।
બ્રહ્માણ્ડે પાર્થિવો ભાગસ્તદધસ્તૂર્ધ્વમન્યથા

પિપીલિકાનાં મહતાં વ્યોમ્નિ વર્તુલલોષ્ટકે ।
દશદિક્કમધઃ પાદાઃ પૃષ્ઠમૂર્ધ્વમુદાહૃતમ્

વૃક્ષવલ્મીકજાલેન કેષાંચિદ્ધૃદિ ભૂતલમ્ ।
સસુરાનરદૈત્યેન વેષ્ટિતં વ્યોમ નિર્મલમ્

સંભૂતં સહ ભૂતેન સગ્રામપુરપર્વતમ્ ।
ઇદં કલ્પનભૂતેન પક્વાક્ષોટમિવ ત્વચા

યથા વિન્ધ્યવનાભોગે પ્રસ્ફુરન્તિ કરેણવઃ ।
તથા તસ્મિન્પરાભોગે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ

તસ્મિન્સર્વં તતઃ સર્વં તત્સર્વં સર્વતશ્ચ યત્ ।
તચ્ચ સર્વમયો નિત્યં તથા તદણુકં પ્રતિ

શુદ્ધબોધમયે તસ્મિન્પરમાલોકવારિધૌ ।
અજસ્રમેત્ય ગચ્છન્તિ બ્રહ્મણ્ડાખ્યાસ્તરઙ્ગકાઃ

અન્તઃશૂન્યાઃ સ્થિતાઃ કેચિત્સંકલ્પક્ષયરાત્રયઃ ।
તરઙ્ગા ઇવ તોયેઽબ્ધૌ પ્રોહ્યન્તે શૂન્યતાર્ણવે

કેષાંચિદન્તઃકલ્પાન્તઃ પ્રવૃત્તો ઘર્ઘરારવઃ ।
ન શ્રુતોઽન્યૈર્ન ચ જ્ઞાતઃ સ્વભાવેન રસાકુલૈઃ

અન્યેષાં પ્રથમારમ્ભે શુદ્ધભૂષુ વિજૃમ્ભતે ।
સર્ગઃ સંસિક્તબીજાનાં કોશેઽઙ્કુરકલા યથા

મહાપ્રલયસંપત્તૌ સૂર્યાર્ચિર્વિદ્યુતોઽદ્રયઃ ।
પ્રવૃત્તા ગલિતું કેચિત્તાપે હિમકણા ઇવ

આકલ્પં નિપતન્ત્યેવ કેચિદપ્રાપ્તભૂમયઃ ।
યાવદ્વિશીર્ય જાયન્તે તથા સંવિન્મયાઃ કિલ

સ્તબ્ધા ઇવ સ્થિતાઃ કેચિત્કેશોણ્ડ્રકમિવામ્બરે ।
વાયોઃ સ્પન્દા ઇવાભાન્તિ તથા પ્રોદિતસંવિદઃ

આચારાદ્વેદશાસ્ત્રાણામાદ્ય એવાન્યથોદિતે ।
આરમ્ભોઽપિ તથાન્યેષામનિત્યઃ સંસ્થિતઃ ક્રમઃ

કેચિદ્બ્રહ્માદિપુરુષાઃ કેચિદ્વિષ્ણ્વાદિસર્ગપાઃ ।
કેચિચ્ચાન્યપ્રજાનાથાઃ કેચિન્નિર્નાથજન્તવઃ

કેચિદ્વિચિત્રસર્ગેશાઃ કેચિત્તિર્યઙ્મયાન્તરાઃ ।
કેચિદેકાર્ણવાપૂર્ણા ઇતરે જનિવર્જિતાઃ

કેચિચ્છિલાઙ્ગનિષ્પિણ્ડાઃ કેચિત્કૃમિમયાન્તરાઃ ।
કેચિદ્દેવમયા એવ કેચિન્નરમયાન્તરાઃ

કેચિન્નિત્યાન્ધકારાઢ્યાસ્તથા શીલિતજન્તવઃ ।
કેચિન્નિત્યપ્રકાશાઢ્યાસ્તથા શીલિતજન્તવઃ

કેચિન્મશકસંપૂર્ણા ઉદુમ્બરફલશ્રિયઃ ।
નિત્યં શૂન્યાન્તરાઃ કેચિચ્છૂન્યસ્પન્દાત્મજન્તવઃ

સર્ગેણ તાદૃશેનાન્યે પૂર્ણા યેઽન્તર્ધિયામિહ ।
કલ્પનામપિ નાયાન્તિ વ્યોમપૂર્ણાચલો યથા

તાદૃગમ્બરમેતેષાં મહાકાશં તતં સ્થિતમ્ ।
આજીવિતં પ્રગચ્છદ્ભિર્વિષ્ણ્વાદ્યૈર્યન્ન મીયતે

પ્રત્યેકસ્યાણ્ડગોલસ્ય સ્થિતઃ કટકરત્નવત્ ।
ભૂતાકૃષ્ટિકરો ભાવઃ પાર્થિવઃ સ્વસ્વભાવતઃ

યઃ સર્વવિભવોઽસ્માકં ધિયાં ન વિષયં તતઃ ।
તજ્જગત્કથને શક્તિર્ન મમાસ્તિ મહામતે

ભીમાન્ધકારગહને સુમહત્યરણ્યે
નૃત્યન્ત્યદર્શિતપરસ્પરમેવ મત્તાઃ ।
યક્ષા યથા પ્રવિતતે પરમામ્બરેઽન્ત-
રેવં સ્ફુરન્તિ સુબહૂનિ મહાજગન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ વિચિત્રબ્રહ્માણ્ડકોટિવર્ણનં નામ ત્રિંશઃ સર્ગઃ