યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.29

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તત્ર તે પેતતુર્દેવ્યૌ ગ્રામેઽન્તઃશીતલાત્મનિ ।
ભોગમોક્ષશ્રિયૌ શાન્તે પુંસીવ વિદિતાત્મનિ

કાલેનૈતાવતા લીલા તેનાભ્યાસેન સાભવત્ ।
શુદ્ધજ્ઞાનૈકદેહત્વાત્ત્રિકાલામલદર્શિની

અથ સસ્માર સર્વાસ્તાઃ પ્રાક્તનીઃ સંસૃતેર્ગતીઃ ।
સા સ્વયં સ્વરસેનૈવ પ્રાગ્જન્મમરણાદિકાઃ

લીલોવાચ ।
દેવિ દેશમિમં દૃષ્ટ્વા ત્વત્પ્રસાદાત્સ્મરામ્યહમ્ ।
ઇહ તત્પ્રાક્તનં સર્વં ચેષ્ટિતં ચેષ્ટિતાન્તરમ્

ઇહાભૂવમહં જીર્ણા શિરાલાઙ્ગી કૃશા સિતા ।
બ્રાહ્મણી શુષ્કદર્ભાગ્રમે(ભે)દરૂક્ષકરોદરા

ભર્તુઃ કુલકરી ભાર્યા દોહમન્થાનશાલિની ।
માતા સકલપુત્રાણામતિથીનાં પ્રિયંકરી

દેવદ્વિજસતાં ભક્તા સિક્તાઙ્ગી ઘૃતગોરસૈઃ ।
ભર્જની ચરુકુમ્ભાદિભાણ્ડોપસ્કરશોધિની

નિત્યમન્નલવાક્તૈકકાચકમ્બુપ્રકોષ્ઠકા ।
જામાતૃદુહિતૃભ્રાતૃપિતૃમાતૃપ્રપૂજની

આદેહં સદ્મભૃત્યૈવ પ્રક્ષીણદિનયામિની ।
વાચં ચિરં ચિરમિતિ વાદિન્યનિશમાકુલા

કાહં ક ઇવ સંસાર ઇતિ સ્વપ્નેઽપ્યસંકથા ।
જાયા શ્રોત્રિયમૂઢસ્ય તાદૃશસ્યૈવ દુર્ધિયઃ

એકનિષ્ઠા સમિચ્છાકગોમયેન્ધનસંચયે ।
મ્લાનકમ્બલસંવીતશિરાલકૃશગાત્રિકા

તર્ણકીકર્ણજાહસ્થકૃમિનિષ્કાસતત્પરા ।
ગૃહશાકાયનાસેકસત્વરાહૂતકર્પરા

નીલનીરતરઙ્ગાન્તતૃણતર્પિતતર્ણિકા ।
પ્રતિક્ષણં ગૃહદ્વારકૃતલેપનવર્ણકા

નીત્યર્થં ગૃહભૃત્યાનામાદીનકૃતવાચ્યતા ।
મર્યાદાનિયમાદબ્ધેર્વેલેવાનિશમચ્યુતા

જીર્ણપર્ણસવર્ણૈકકર્ણદોલાધિરૂઢયા ।
કાષ્ઠતાડ્યજરાભીતજીવવૃત્ત્યેવ ચિહ્નિતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા સંચરન્તી સા શિખરિગ્રામકોટરે ।
સંચરન્ત્યાઃ સરસ્વત્યા દર્શયામાસ સસ્મયમ્

ઇયં મે પાટલાખણ્ડમણ્ડિતા પુષ્પવાટિકા ।
ઇયં મે પુષ્પિતોદ્યાનમણ્ડપાશોકવાટિકા

ઇયં પુષ્કીરણીતીરદ્રુમાઽઽગ્રન્થિતતર્ણકા ।
ઇયં સા કર્ણિકાનામ્ની તર્ણિકા મુક્તપર્ણિકા

ઇયં સા મેઽલસાકીર્ણા વરાકી જલહારિકા ।
અદ્યાષ્ટમં દિનં બાષ્પક્લિન્નાક્ષી પરિરોદિતિ

ઇહ દેવિ મયા ભુક્તમિહોષિતમિહ સ્થિતમ્ ।
ઇહ સુપ્તમિહાપીતમિહ દત્તમિહાહૃતમ્

એષ મે જ્યેષ્ઠશર્માખ્યઃ પુત્રો રોદિતિ મન્દિરે ।
એષા મે જઙ્ગલે ધેનુર્દોગ્ધ્રી ચરતિ શાદ્વલમ્

ગૃહે વસન્તદાહાય રૂક્ષક્ષારવિધૂસરમ્ ।
સ્વદેહમિવ પઞ્ચાક્ષં પશ્યેમં પ્રઘણં મમ

તુમ્બીલતાભિરુગ્રાભિઃ પુષ્ટાભિરિવ વેષ્ટિતમ્ ।
મહાનસસ્થાનમિદં મમ દેહમિવાપરમ્

એતે રોદનતામ્રાક્ષા બન્ધવો ભુવિ બન્ધનમ્ ।
અઙ્ગદાર્પિતરુદ્રાક્ષા આહરન્ત્યનલેન્ધનમ્

અનારતં શિલાકચ્છે ગુચ્છાચ્છોટનકારિભિઃ ।
તરઙ્ગૈઃ સ્થગિતાકારં સ્પૃષ્ટતીરલતાદલૈઃ

સીકરાકીર્ણપર્યન્તશાદ્વલસ્થલસલ્લતૈઃ ।
શિલાફલહકાસ્ફાલફેનિલોત્પલસીકરૈઃ

તુષારીકૃતમધ્યાહ્નદિવાકરકરોત્કરૈઃ ।
ફુલ્લપુષ્પોત્કરાસારપ્રણાદોત્કતટદ્રુમૈઃ

વિદ્રુમૈરિવ સંક્રાન્તફુલ્લકિંશુકકાન્તિભિઃ ।
વ્યાપ્તયા પુષ્પરાશીનાં સમુલ્લાસનકારિભિઃ

ઉહ્યમાનફલાપૂરસુવ્યગ્રગ્રામબાલયા ।
મહાકલકલાવર્તમત્તયા ગ્રામકુલ્યયા

વેષ્ટિતસ્તરલાસ્ફાલજલધૌતતલોપલઃ ।
ઘનપત્રતરુચ્છન્નચ્છાયાસતતશીતલઃ

અયમાલક્ષ્યતે ફુલ્લલતાવલનસુન્દરઃ ।
દલદ્ગુલુચ્છકાચ્છન્નગવાક્ષો ગૃહમણ્ડપઃ

અત્ર મે સંસ્થિતો ભર્તા જીવાકાશતયાઽકૃતિઃ ।
ચતુઃસમુદ્રપર્યન્તમેખલાયા ભુવઃ પતિઃ

આ સ્મૃતં પૂર્વમેતેન કિલાસીદભિવાઞ્છિતમ્ ।
શીઘ્રં સ્યામેવ રાજેતિ તીવ્રસંવેગધર્મિણા

દિનૈરષ્ટભિરેવાસૌ તેન રાજ્યં સમૃદ્ધિમત્ ।
ચિરકાલપ્રત્યયદં પ્રાપ્તવાન્પરમેશ્વરિ

અત્રાસૌ ભર્તૃજીવો મે સ્થિતો વ્યોમ્નિ ગૃહે નૃપઃ ।
અદૃશ્યઃ ખે યથા વાયુરામોદો વાનિલે યથા

ઇહૈવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રાન્તે તદ્વ્યોમ્ન્યેવ પદં સ્થિતમ્ ।
મદ્ભર્તૃરાજ્યં સમવગતં યોજનકોટિભાક્

આવાં ખમેવ સ્વસ્થં ચ ભર્તૃરાજ્યં મમેશ્વરિ ।
પૂર્ણં સહસ્રૈઃ શૈલાનાં મહામાયેયમાતતા

તદ્દેવિ ભર્તૃનગરં પૂનર્ગન્તું મમેપ્સિતમ્ ।
તદેહિ તત્ર ગચ્છાવઃ કિં દૂરં વ્યવસાયિનામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રણતા દેવીં સા પ્રવિશ્યાશુ મણ્ડપમ્ ।
વિહંગીવ તયા સાકં પુપ્લુવે સિનિભં નમઃ

ભિન્નાઞ્જનચયપ્રખ્યં સૌમ્યૈકાર્ણવસુન્દરમ્ ।
નારાયણાઙ્ગસદૃશં ભૃઙ્ગપૃષ્ઠામલચ્છવિ

મેઘમાર્ગમતિક્રમ્ય વાતસ્કન્ધાવનિં તથા ।
સૌરમાર્ગમથાક્રમ્ય ચન્દ્રમાર્ગમતીત્ય ચ

ધુવમાર્ગોત્તરં ગત્વા સાધ્યાનાં માર્ગમેત્ય ચ ।
સિદ્ધાનાં સમતીત્યોર્વીમુલ્લઙ્ઘ્ય સ્વર્ગમણ્ડલમ્

બ્રહ્મલોકોત્તરં ગત્વા તુષિતાનાં ચ મણ્ડલમ્ ।
ગોલોકં શિવલોકં ચ પિતૃલોકમતીત્ય ચ

વિદેહાનાં સદેહાનાં લોકાનુત્તીર્ય દૂરગમ્ ।
દૂરાદ્દૂરમથો ગત્વા કિંચિદ્બુદ્ધા બભૂવ સા

પશ્ચાદાલોકયામાસ સમતીતં નભસ્થલમ્ ।
યાવન્ન કિંચિચ્ચન્દ્રાર્કતારાદ્યાલક્ષ્યતે હ્યધઃ

તમસ્તિમિતગમ્ભીરમાશાકુહરપૂરકમ્ ।
એકાર્ણવોદરપ્રખ્યં શિલોદરઘનં સ્થિતમ્

લીલોવાચ ।
તદ્દેવિ ભાસ્કરાદીનાં ક્વાધસ્તેજો ગતં વદ ।
શિલાજઠરનિષ્પન્દં મુષ્ટિગ્રાહ્યં તમઃ કુતઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
એતાવતીમિમાં વ્યોમ્નઃ પદવીમાગતાસિ ભોઃ ।
અર્કાદીન્યપિ તેજાંસિ યતો દૃશ્યન્ત એવ નો

યથા મહાન્ધકૂપાધઃ ખદ્યોતો નાવલોક્યતે ।
પૃષ્ઠગેન તથેહાતો નાધઃ સૂર્યોઽવલોક્યતે

લીલોવાચ ।
અહો નુ પદવીં દૂરમાવામેતામુપાગતે ।
સૂર્યોઽપ્યધોણુકણવન્ન મનાગપિ લક્ષ્યતે

ઇત ઉત્તરમન્યા સ્યાત્પદવી કા નુ કીદૃશી ।
કથં ચ માતરેતવ્યા કથ્યતામિતિ દેવિ મે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
ઇત ઉત્તરમગ્રે તે બ્રહ્માણ્ડપુટકર્પરમ્ ।
યસ્ય ચન્દ્રાદયો નામ ધૂલિલેશાઃ સમુત્થિતાઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ પ્રકથયન્ત્યૌ તે પ્રાપ્તે બ્રહ્માણ્ડકર્પરમ્ ।
ભ્રમર્યાવિવ શૈલસ્ય કુડ્યં નિબિડમણ્ડપમ્

અક્લેશેનૈવ તે તસ્માન્નિર્ગતે ગગનાદિવ ।
નિશ્ચયસ્થં હિ યદ્વસ્તુ તદ્વજ્રગુરુ નેતરત્

નિરાવરણવિજ્ઞાના સા દદર્શ તતસ્તતમ્ ।
જલાદ્યાવરણં પારે બ્રહ્માણ્ડસ્યાતિભાસુરમ્

બ્રહ્માણ્ડાદ્દશગુણતસ્તોયં તત્ર વ્યવસ્થિતમ્ ।
આસ્થિતં વેષ્ટયિત્વા તુ ત્વગિવાક્ષોટપૃષ્ઠગા

તસ્માદ્દશગુણો વહ્નિસ્તસ્માદ્દશગુણોઽનિલઃ ।
તતો દશગુણં વ્યોમ તતઃ પરમમમ્બરમ્

તસ્મિન્પરમકે વ્યોમ્નિ મધ્યાદ્યન્તવિકલ્પનાઃ ।
ન કાશ્ચન સમુદ્યન્તિ વન્ધ્યાપુત્રકથા ઇવ

કેવલં વિતતં શાન્તં તદનાદિ ગતભ્રમમ્ ।
આદ્યન્તમધ્યરહિતં મહત્યાત્મનિ તિષ્ઠતિ

આકલ્પમુત્તમબલેન શિલા પતેચ્ચે-
ત્તસ્મિન્બલાત્પતગરાડપિ ચોત્પતેચ્ચેત્ ।
તદ્યોજનં ન લભતે વિમલેઽમ્બરેઽન્ત-
ર્માકલ્પમેકજવગોઽપ્યથ મારુતોઽપિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ પરમાકાશવર્ણનં નામૈકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ