યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.28

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વજ્રાઙ્ગસારાદ્બ્રહ્માણ્ડકુડ્યાન્નિબિડમણ્ડલાત્ ।
કોટિયોજનસંપુષ્ટાત્કથં તે નિર્ગતેઽબલે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ક્વ બ્રહ્માણ્ડં ક્વ તદ્ભિત્તિઃ ક્વાત્રાસૌ વજ્રસારતા ।
કિલાવશ્યં સ્થિતે દેવ્યાવન્તઃપુરવરામ્બરે

તસ્મિન્નેવ ગિરિગ્રામે તસ્મિન્નેવાલયામ્બરે ।
બ્રાહ્મણઃ સ વસિષ્ઠાખ્ય આસ્વાદયતિ રાજતામ્

તમેવ મણ્ડપાકાશકોણકં શૂન્યમાત્રકમ્ ।
ચતુઃસમુદ્રપર્યન્તં ભૂતલં સોઽનુભૂતવાન્

આકાશાત્મનિ ભૂપીઠં તસ્મિંસ્તદ્રાજપત્તનમ્ ।
રાજસદ્માનુભવતિ સ ચ સા ચાપ્યરુન્ધતી

લીલાભિધાના સા જાતા તયા ચ જ્ઞપ્તિરર્ચિતા ।
જ્ઞપ્ત્યા સહ સમુલ્લઙ્ઘ્ય ખમાશ્ચર્યમનોહરમ્

પ્રાદેશમાત્રે નભસિ સા તત્રૈવગૃહોદરે।
બ્રહ્માણ્ડાન્તરમાસાદ્ય ગિરિગ્રામકમન્દિરે

બ્રહ્માણ્ડાત્પરિનિર્ગત્ય સ્વગૃહે સ્થિતિમાયયૌ ।
સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં પ્રાપ્ય યથા તલ્પગતઃ પુમાન્

પ્રતિભામાત્રમેવૈતત્સર્વમાકાશમાત્રકમ્ ।
ન બ્રહ્માણ્ડં ન સંસારો ન કુડ્યાદિ ન દૂરતા

સ્વચિત્તમેવ કચતિ તયોસ્તાદૃઙ્મનોહરમ્ ।
વાસનામાત્રસોલ્લેખં ક્વ બ્રહ્માણ્ડં ક્વ સંસૃતિઃ

નિરાવરણમેવેદં જ્ઞપ્ત્યાકાશમનન્તકમ્ ।
કિંચિત્સ્વચિત્તેનોન્નીતં સ્પન્દયુક્ત્યેવ મારુતઃ

ચિદાકાશમજં શાન્તં સર્વત્રૈવ હિ સર્વદા ।
ચિત્ત્વાજ્જગદિવાભાતિ સ્વયમેવાત્મનાત્મનિ ॥
યેન બુદ્ધં તુ તસ્યૈતદાકાશાદપ શૂન્યકમ્ ।
ન બુદ્ધં યેન તસ્યૈતદ્વજ્રસારાચલોપમમ્

ગૃહ એવ યથા સ્વપ્ને નગરં ભાતિ ભાસુરમ્ ।
તથૈતદસદેવાન્તશ્ચિદ્ધાતૌ ભાતિ ભાસ્વરમ્

યથા મરૌ જલં બુદ્ધં કટકત્વં ચ હેમનિ ।
અસત્સદિવ ભાતીદં તથા દૃશ્યત્વમાત્મનિ

એવમાકથયન્ત્યૌ તે લલને લલિતાકૃતી ।
ગૃહાન્નિર્યયતુર્બાહ્યં ચારુચક્રમણક્રમૈઃ

આદૃશ્યે ગ્રામલોકેન પ્રેક્ષમાણે પુરોગિરિમ્ ।
ચુમ્બિતાકાશકુહરં સંસ્પૃષ્ટાદિત્યમણ્ડલમ્

નાનાવર્ણાખિલોત્ફુલ્લવિચિત્રવનનિર્મલમ્ ।
નાનાનિર્ઝરનિર્હ્રાદકૂજદ્વનવિહંગમમ્

વિચિત્રમઞ્જરીપુઞ્જપિઞ્જરામ્બુદમણ્ડલમ્ ।
સ્વભ્રમચ્છગુલુચ્છાગ્રવિશ્રાન્તખગસારસમ્

સારવઞ્જુલવિસ્તારગુપ્તાખિલસરિત્તટમ્ ।
અસમાપ્તશિલાશ્વભ્રલતાવર્તનમારુતમ્

પુષ્પાગ્રપિહિતાકાશકોશકુડ્યકવારિદમ્ ।
પતદ્દીર્ઘસરિત્સ્રોતઃ સ્ફુરન્મુક્તાકલાપકમ્

ચલદ્વૃક્ષવનવ્યૂહવાતવેલ્લિસરિત્તટમ્ ।
નાનાવનાકુલોપાન્તચ્છાયાસતતશીતલમ્

અથ તે લલને તત્ર તદા દદૃશતુઃ સ્વયમ્ ।
તં ગિરિગ્રામકં વ્યોમ્નઃ સ્વર્ગખણ્ડમિવ ચ્યુતમ્

રટત્પ્રણાલીપટલં પૂર્ણપુષ્કરિણીગણમ્ ।
દ્વિજૈઃ કુચકુચૈઃ કૂજત્સ્વલીલાશ્વભ્રકચ્છકમ્

ગચ્છદ્ગોવૃન્દહુંકારકરાલાખિલકુઞ્જકમ્ ।
કુઞ્જગુલ્મકખણ્ડાઢ્યં સચ્છાયઘનશાદ્વલમ્

દુષ્પ્રવેશાર્કકિરણં દૃશન્નીહારધૂસરમ્ ।
ઉદગ્રમઞ્જરીપુઞ્જજટાલં વિશિખાન્તરમ્

શિલાકુહરવાઃસ્ફાલપ્રોચ્ચલન્મુક્તનિર્ઝરૈઃ ।
સ્મારિતાચલનિર્ધૂત્ક્ષીરોદકજલશ્રિયમ્

ફલમાલ્યમહાભારભાસુરૈરજિરદ્રુમૈઃ ।
આનીય પુષ્પસંભારં તિષ્ઠદ્ભિરિવ સંકુલમ્

તરત્તરઙ્ગઝાંકારકારિમારુતકમ્પિતૈઃ ।
કીર્ણપુષ્પસમાવૃષ્ટં દ્રુમૈરપિ રસાકુલૈઃ

અશઙ્કિતશિલાકૂટસ્રવદબ્બિન્દુટંકૃતૈઃ ।
કિંચિત્કૃતરવં ગુપ્તૈરશઙ્કૈઃ શઙ્કિતૈઃ ખગૈઃ

ઉત્ફાલલહરીશ્રાન્તસીકરાસ્વાદનાકુલૈઃ ।
નદ્યામુડુપરાવર્તવૃત્તિભિર્વિહગૈર્વૃતમ્

ઉત્તાલતાલવિશ્રાન્તકાકાલોકનશઙ્કિતૈઃ ।
બાલૈઃ પ્રગોપિતામિક્ષાખણ્ડં જીર્ણસ્વભુક્તકૈઃ

પુષ્પશેખરસંભારવસનગ્રામબાલકમ્ ।
ખર્જૂરનિમ્બજમ્બીરગહનોપાન્તશીતલમ્

ક્ષૌમાગ્રહસ્તામ્બરયા મઞ્જરીપૂર્ણકર્ણયા ।
ક્ષુત્ક્ષીણયાક્રાન્તરથ્યં ગ્રામકીટકકાન્તયા

સરિત્તરઙ્ગસંઘટ્ટસંરાવાશ્રુતસંકથમ્ ।
કર્મજાડ્યઘનત્રાસવાઞ્છિતૈકાન્તસંસ્થિતમ્

દધિલિપ્તાસ્યહસ્તાંસૈઃ સ્નિગ્ધપુષ્પલતાધરૈઃ ।
નગ્નૈર્ગોમયપઙ્કાઙ્કૈર્બાલૈરાકુલચત્વરમ્

તીરશાદ્વલવલ્લીનાં દોલાન્દોલનકારિભિઃ ।
તરઙ્ગૈર્વાહ્યમાનસ્ય લેખિકાઙ્કિતસૈકતમ્

દધિક્ષીરઘનામોદમત્તમન્થરમક્ષિકમ્ ।
કામભુક્તાર્થતોદ્વાષ્પજર્જરાબલબાલકમ્

ગોમયાસિક્તવલયકરનારીકૃતક્રુધમ્ ।
ધમ્મિલ્લવલનાવ્યગ્રત્રસ્તસ્ત્રીવિહસજ્જનમ્

દાન્તપુષ્પચ્છદોત્સન્નપતત્કકુદવાયસમ્।
ગૃહરથ્યાગણદ્વારકીર્ણક્રૂરકુરણ્ટકમ્

ગૃહપાર્શ્વસ્થિતશ્વભ્રકુઞ્જૈઃ કુસુમિતપ્રભૈઃ ।
પ્રત્યહં પ્રાતરાગુલ્ફમાકીર્ણકુસુમાજિરમ્

ચરચ્ચમરસારઙ્ગજાલજઙ્ગલખણ્ડકમ્ ।
ગુઞ્જાનિકુઞ્જસંજાતશષ્પસુપ્તમૃગાર્ભકમ્

એકાન્તસુપ્તવત્સૈકકર્ણસ્પન્દાસ્તમક્ષિકમ્ ।
ગોપોચ્છિષ્ટીકૃતદધિખસૃક્કિસ્પન્દિમક્ષિકમ્

સમસ્તસદ્મસંક્ષીણમક્ષિકાક્ષિપ્તમાક્ષિકમ્ ।
ફુલ્લાશોકદ્રુમોદ્યાનકૃતલાક્ષિકમન્દિરમ્

સીકરાસારમરુતા નિત્યાર્દ્રવિકચદ્રુમમ્ ।
કદમ્બમુકુલપ્રોતસમસ્તચ્છાદનતૃણમ્

પ્રતિકૃત્તલતાફુલ્લકેતકોત્કરપાણ્ડુરમ્।
વહત્પ્રાણાલપટલીરણદ્ગુરુગુરારવમ્

વાતાયનગુહાનિર્યત્સોધવિશ્રાન્તવારિદમ્ ।
પૂર્ણપુષ્કરિણીપઙ્ક્તિપૂર્ણરાજપૃથૂત્તરમ્

નીરન્ધ્રવિટપિચ્છાયાશીતલામલશાદ્વલમ્ ।
સર્વશષ્પાગ્રવાર્બિન્દુપ્રતિબિમ્બિતતારકમ્

અનારતપતત્ફુલ્લહિમવર્ષસિતાલયમ્ ।
વિચિત્રમઞ્જરીપુષ્પપત્રસત્ફલપાદપમ્

ગૃહકક્ષાન્તરાલીનમેઘસુપ્તચિરણ્ટિકમ્ ।
સૌધસ્થમેઘવિદ્યુદ્ભિરનાદેયપ્રદીપકમ્

કન્દરાનિલભાંકારઘનઘુંઘુમમણ્ડપમ્ ।
ચરચ્ચકોરહારીતહરિણીહારિમન્દિરમ્

ઉન્નિદ્રકન્દલોદ્વાન્તમાંસલામોદમન્થરૈઃ ।
મરુદ્ભિર્મન્દમાયાતુમારબ્ધૈર્લોલપલ્લવમ્

લાવકાલાપલીલાયામાલીનલલનાગણમ્ ।
કોકકોકિલકાકોલકોલાહલસમાકુલમ્

શાલતાલતમાલાબ્જનીલતત્ફલમાલિનમ્ ।
વલ્લીવલયવિન્યાસવિલાસવલિતદ્રુમમ્

આલોલપલ્લવલતાવલિતાયનાના-
મુત્ફુલ્લકન્દલશિલીન્ધ્રસુગન્ધિતાનામ્ ।
તાલીતમાલદલતાણ્ડવમણ્ડપાના-
મારામફુલ્લકુસુમદ્રુમશીતલાનામ્

સારાવવારિચલનાકુલગોકુલાના-
માનીલસસ્યકુસુમસ્થલશોભિતાનામ્ ।
તીરદ્રુમપ્રકરગુપ્તસરિદ્રયાણાં
નીરન્ધ્રપુષ્પિતલતાગ્રવિતાનકાનામ્

ઉદ્યાનકુન્દમકરન્દસુગન્ધિતાનાં
ગન્ધાન્ધષટ્પદકુલાન્તરિતામ્બુજાનામ્ ।
સૌન્દર્યતર્જિતપુરન્દરમન્દિરાણાં
રાજીવરાજિરજસારુણિતામ્બરાણામ્

રંહોવહદ્ગિરિનદીરવઘર્ઘરાણાં
કુન્દાવદાતજલદદ્યુતિભાસુરાણામ્ ।
સૌધસ્થિતોલ્લસિતફુલ્લલતાલયાનાં
લીલાવલોલકલકણ્ઠવિહઙ્ગમાનામ્

ઉલ્લાસિકૌસુમદલાસ્તરણસ્થયૂના-
માપાદમાવલિતમાલ્યવિલાસિનીનામ્ ।
સર્વત્ર સુન્દરનવાઙ્કુરદન્તુરાણાં
શોભોલ્લસદ્વરલતાકુલમાર્ગણાનામ્

સંજાતકોમલલતોત્પલસંકુલાનાં ।
તિષ્ઠત્પયોદપટસંવલિતાલયાનામ્ ।
નીહારહારહરિતસ્થલવિશ્રુતાનાં
સૌધસ્થમેઘતડિદાકુલિતાઙ્ગનાનામ્

નીલોત્પલોલ્લસિતસૌરભસુન્દરાણાં
હુંકારહારિહીરતોન્મુખગોકુલાનામ્ ।
વિશ્રબ્ધમુગ્ધમૃગસારગૃહાજિરાણા-
મુન્નૃત્યબર્હિઘનસીકરનિર્ઝરાણામ્

સૌગન્ધ્યમત્તપવનાહતવિક્લવાનાં
વપ્રૌષધિજ્વલનવિસ્મૃતદીપકાનામ્ ।
કોલાહલાકુલકુલાયકુલાકુલાનાં
કુલ્યાકુલાકલકલાશ્રુતસંકથાનામ્

મુક્તાફલપ્રકરસુન્દરબિન્દુપાત-
શીતાખિલદ્રુમલતાતૃણપલ્લવાનામ્ ।
લક્ષ્મીમનસ્તમિતપુષ્પવિકાસભાજાં
શક્નોતિ કઃ કલયિતું ગિરિમન્દિરાણામ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને ગિરિગ્રામવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ