યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.27

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્મિન્ ગિરિતટે ગ્રામે તસ્ય મણ્ડપકોટરે ।
અન્તર્ધિમાશ્વાયયતુસ્તત્રસ્થે એવ તે સ્ત્રિયૌ

અસ્માકં વનદેવીભ્યાં પ્રસાદઃ કૃત ઇત્યથ ।
શાન્તદુઃખે ગૃહજને સ્વવ્યાપારપરે સ્થિતે

મણ્ડપાકાશસંલીનાં લીલામાહ સરસ્વતી ।
વ્યોમરૂપા વ્યોમરૂપાં સ્મયાત્તૂષ્ણીમિવ સ્થિતામ્

સંકલ્પસ્વપ્નયોર્યેષાં યત્ર સંકથનં મિથઃ ।
યથેહાર્થક્રિયાં ધત્તે તયોઃ સા સંકથા તથા

પૃથ્વ્યાદિનાડીપ્રાણાદિઋતેઽપ્યભ્યુદિતા તયોઃ ।
સા સંકથનસંવિત્તિઃ સ્વપ્નસંકલ્પયોરિવ

શ્રીસરસ્વત્યુવાચ ।
જ્ઞેયં જ્ઞાતમશેષેણ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થસંવિદઃ ।
ઈદૃશીયં બ્રહ્મસત્તા કિમન્યદ્વદ પૃચ્છસિ

લીલોવાચ ।
મૃતસ્ય ભર્તુર્જોવોઽસૌ યત્ર રાજ્યં કરોતિ મે ।
તત્રાહં કિં ન તદ્દૃષ્ટા દૃષ્ટાસ્મીહ સુતેન કિમ્

શ્રીસરસ્વત્યુવાચ ।
અભ્યાસેન વિના વત્સે તદા તે દ્વૈતનિશ્ચયઃ ।
નૂનમસ્તંગતો નાભૂન્નિઃશેષં વરવર્ણિનિ

અદ્વૈતં યો ન યાતોઽસૌ કથમદ્વૈતકર્મભિઃ ।
યુજ્યતે તાપસંસ્થસ્ય ચ્છાયાઙ્ગાનુભવઃ કુતઃ

લીલાસ્મીતિ વિનાભ્યાસં તવ નાસ્તગતોઽભવત્ ।
યદા ભાવસ્તદા સત્યસંકલ્પત્વમભૂન્ન તે

અદ્યાસિ સત્યસંકલ્પા સંપન્ના તેન માં સુતઃ ।
સપશ્યત્વિત્યભિમતં ફલિતં તવ સુન્દરિ

ઇદાનીં તસ્ય ભર્તુસ્ત્વં સમીપં યદિ ગચ્છસિ ।
તત્તેન વ્યવહારસ્તે પૂર્વવત્સંપ્રવર્તતે

લીલોવાચ ।
ઇહૈવ મન્દિરાકાશે પતિર્વિપ્રો મમાભવત્ ।
ઇહૈવ સ મૃતો ભૂત્વા સંપન્નો વસુધાધિપઃ

ઇહૈવ તસ્ય સંસારે તસ્મિન્ભૂમણ્ડલાન્તરે ।
રાજધાનીપુરે તસ્મિન્પુરન્ધ્ર્યસ્મિ વ્યવસ્થિતા

ઇહૈવાન્તઃપુરે તસ્મિન્સ મૃતો મમ ભૂપતિઃ ।
ઇહૈવાન્તઃપુરાકાશે તસ્મિન્નેવ પુરે નૃપઃ

સંપન્નો વસુધાપીઠે નાનાજનપદેશ્વરઃ ।
સર્વાર્જવજવીભાવ ઇહૈવૈવં વ્યવસ્થિતઃ

અસ્મિન્નેવ ગૃહાકાશે સર્વા બ્રહ્માણ્ડભૂમયઃ ।
સ્થિતાઃ સમુદ્ગકે મન્યે યથાન્તઃ સર્ષપોત્કરાઃ

સદાઽદૂરમહં મન્યે તદ્ભર્તુર્મમ મણ્ડલમ્ ।
ક્વચિત્પાર્શ્વે સ્થિતમિહ યથા પશ્યામિ તત્કુરુ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
ભૂતલારુન્ધતિસુતે ભર્તારસ્તવ સંપ્રતિ ।
ત્રયો નામાથવાભૂવન્બહવઃ શતસંમતાઃ

નેદીયસાં ત્રયાણાં તુ દ્વિજસ્તે ભસ્મતાં ગતઃ ।
રાજા માલ્યાન્તરગતઃ સંસ્થિતોઽન્તઃપુરે શવઃ

સંસારમણ્ડલે હ્યસ્મિંસ્તૃતીયો વસુધાધિપઃ ।
મહાસંસારજલધિં પતિતો ભ્રમમાગતઃ

ભોગકલ્લોલકલનાવિકલો મલચેતનઃ ।
જાડ્યજર્જરચિદ્વૃત્તિઃ સંસારામ્ભોધિકચ્છપઃ

ચિત્રાણિ રાજકાર્યાણિ કુર્વન્નપ્યાકુલાન્યપિ ।
સુપ્તઃ સ્થિતો જડતયા ન જાગર્તિ ભવભ્રમે

ઈશ્વરોઽહમહં ભોગી સિદ્ધોઽહં બલવાન્સુખી ।
ઇત્યનર્થમહારજ્વા વલિતો વશતાં ગતઃ

તત્કસ્ય વદ ભર્તુસ્ત્વાં સમીપં વરવર્ણિનિ ।
વાત્યા વનાન્તરં ગન્ધલેખામિવ વનાન્નયે

અન્ય એવ હિ સંસારઃ સોઽન્યો બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપઃ ।
અન્યા એવ તતા વત્સે વ્યવહારપરમ્પરાઃ

સંસારમણ્ડલાનીહ તાનિ પાર્શ્વે સ્થિતાન્યપિ ।
દૂરં યોજનકોટીનાં કોટયસ્તેષ્વિહાન્તરમ્

આકાશમાત્રમેતેષામિદં પશ્ય વપુઃ પુનઃ ।
મેરુમન્દરકોટીનાં કોટયસ્તેષ્વવસ્થિતાઃ

પરમાણૌ પરમાણૌ સર્વવર્ગાનિરર્ગલમ્ ।
મહાચિતેઃ સ્ફુરન્ત્યર્કરુચીવ ત્રસરેણવઃ

મહારમ્ભગુરૂણ્યેવમપિ બ્રહ્માણ્ડકાનિ હિ ।
તુલયા ધાનકામાત્રમપિ તાનિ ભવન્તિ નો

નાનારત્નામલોદ્દ્યોતો વનવદ્ભાતિ ખે યથા ।
પૃથ્વ્યાદિભૂતરહિતા જગચ્ચિદ્ભાતિ ચિન્તયા ॥ ૩૧,
કચતિ જ્ઞપ્તિરેવેદં જગદિત્યાદિ નાત્મનિ ।
નતુ પૃથ્વ્યાદિ સંપન્નં સર્ગાદાવેવ કિંચન

યથા તરઙ્ગઃ સરસિ ભૂત્વા ભૂત્વા પુનર્ભવેત્ ।
વિચિત્રાકારકાલાઙ્ગદેશાજ્ઞપ્તાવલં તથા

લીલોવાચ ।
એવમેતજ્જગન્માતર્મયા સ્મૃતમિહાધુના ।
મમેદં રાજસં જન્મ ન તમો ન ચ સાત્ત્વિકમ્

બ્રહ્મણસ્ત્વવતીર્ણાયા અષ્ટૌ જન્મશતાનિ મે ।
નાનાયોનીન્યતીતાનિ પશ્યામીવાધુના પુનઃ

સંસારમણ્ડલે દેવિ કસ્મિંશ્ચિદભવં પુરા ।
લોકાન્તરાબ્જભ્રમરી વિદ્યાધરવરાઙ્ગના

દુર્વાસનાકલુષિતા તતોઽહં માનુષી સ્થિતા ।
સંસારમણ્ડલેઽન્યસ્મિન્પન્નગેશ્વરકામિની

કદમ્બકુન્દજમ્બીરકરઞ્જવનવાસિની ।
પત્રામ્બરધરા શ્યામા શબર્યહમથાભવમ્

વનવાસનયા મુગ્ધા સંપન્નાહમથોદ્ધતા ।
ગુલુચ્છનયના પત્રહસ્તા વનવિલાસિની

પુણ્યાશ્રમલતા સાહં મુનિસઙ્ગપવિત્રિતા ।
વનાગ્નિદગ્ધા તસ્યૈવ કન્યાભૂવં મહામુનેઃ

અસ્ત્રીત્વફલદાતૄણાં કર્મણાં પરિણામતઃ ।
રાજાહમભવં શ્રીમાન્સુરાષ્ટ્રેષુ સમાઃ શતમ્

તાલીનાં તલકચ્છેષુ રાજદુષ્કૃતદોષતઃ ।
નકુલી નવવર્ષાણિ કુષ્ઠનષ્ટાઙ્ગિકાભવમ્

વર્ષાણ્યષ્ટૌ સુરાષ્ટ્રેષુ દેવિ ગોત્વં કૃતં મયા ।
મોહાદ્દુર્જનદુષ્ટાજ્ઞબાલગોપાલલીલયા

વિહંગ્યા વૈરવિન્યસ્તા વાગુરા વિપિનાવનૌ ।
ક્લેશેન મહતા ચ્છિન્ના અધમા વાસના ઇવ

કર્ણિકાક્રોડશય્યાસુ વિશ્રાન્તમલિના સહ ।
પદ્મકુડ્મલકોશેષુ ભુક્તકિંજલ્કયા રહઃ

ભ્રાન્તમુત્તુઙ્ગશૃઙ્ગાસુ હરિણ્યા હારિનેત્રયા ।
વનસ્થલીષુ રમ્યાસુ કિરાતાહતમર્મયા

દૃષ્ટં નષ્ટાસુ દિક્ષ્વબ્ધિકલ્લોલૈરુહ્યમાનયા ।
મત્સ્યામ્બુકચ્છપાચ્છોડે મોઘમાનનતાડનમ્

પીતં ચર્મણ્વતીતીરે ગાયન્ત્યા મધુરસ્વરમ્ ।
પુલિન્દ્યા સુરતાન્તેષુ નાલિકેરરસાસવમ્

સારસીસરસાલિન્યા સીત્કારમધુરસ્વરમ્ ।
સારસઃ સુરતૈઃ સ્વૈરં સામન્તશ્ચારુરઞ્જિતઃ

તાલીતમાલકુઞ્જેષુ તરલાનનનેત્રયા ।
ક્ષીબપ્રેક્ષણવિક્ષોભૈઃ કૃતં કાન્તાવલોકનમ્

કનકસ્યન્દસંદોહસુન્દરૈરઙ્ગપઞ્જરૈઃ ।
સ્વર્ગેઽપ્સરોમ્બુજિન્યાશુ તોષિતાઃ સુરષટ્પદાઃ

મણિકાઞ્ચનમાણિક્યમુક્તાનિકરભૂતલે ।
કલ્પદ્રુમવને મેરૌ યૂના સહ રતં કૃતમ્

કલ્લોલાકુલકચ્છાસુ લસદ્ગુચ્છલતાસુ ચ ।
વેલાવનગુહાસ્વબ્ધેશ્ચિરં કૂર્મતયા સ્થિતમ્

તરત્તારતરઙ્ગાસુ દોલનં સરસાલિનામ્ ।
ચલચ્છદપટાલીષુ રાજહંસ્યં મયા કૃતમ્

શાલ્મલીદલલોલાનામાન્દોલનદરિદ્રતામ્ ।
મશકસ્ય મયાલોક્ય દીનં મશકયા સ્મિતમ્

તરત્તારતરઙ્ગાસુ ચઞ્ચદ્વીચ્યગ્રચુમ્બનૈઃ ।
ભ્રાન્તં શૈલસ્રવન્તીષુ જલવઞ્જુલલીલયા

ગન્ધમાદનમન્દારમન્દિરે મદનાતુરા ।
પાતિતાઃ પાદયોઃ પૂર્વં વિદ્યાધરકુમારકાઃ

કર્ણિકર્પૂરપૂરેષુ તલ્પેષુ વ્યસનાતુરા ।
ચિરં વિલુલિતાસ્મીન્દુબિમ્બેષ્વિવ શશિપ્રભા

યોનિષ્વનેકવિધદુઃખશતાન્વિતાસુ ભ્રાન્તં મયોન્નમનસન્નમનાકુલાત્મા ।
સંસારદીર્ઘસરિતશ્ચલયા લહર્યા દુર્વારવાતહરિણીસરણક્રમેણ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે જન્માન્તરવર્ણનં નામ સપ્તવિંશઃ સર્ગઃ