યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.26

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ તે વરવર્ણિન્યૌ તતો બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલાત્ ।
નિર્ગત્યાન્યદનુપ્રાપ્તે યત્ર તદ્બ્રાહ્મણાસ્પદમ્

તતો દદૃશતુઃ સદ્મ સ્વમેવં સિદ્ધયોષિતૌ ।
અદૃશ્યે એવ લોકસ્ય મણ્ડપં બ્રાહ્મણાસ્પદમ્

ચિન્તાવિધુરદાસીકં બાષ્પક્લિન્નાઙ્ગનામુખમ્ ।
વિધ્વસ્તપ્રાયવદનં શીર્ણપર્ણામ્બુજોપમમ્

નષ્ટોત્સવપુરપ્રાયમગસ્ત્યાત્તમિવાર્ણવમ્ ।
ગ્રીષ્મદગ્ધમિવોદ્યાનં વિદ્યુદ્દગ્ધમિવ દ્રુમમ્

વાતચ્છિન્નમિવામ્ભોદં હિમદગ્ધમિવામ્બુજમ્ ।
અલ્પસ્નેહદશં દીપમિવાલોકનભેદનમ્

આસન્નમૃત્યુકરુણાકુલવક્ત્રકાન્તિ-
સંશીર્ણજીર્ણતરુપર્ણવનોપમાનમ્ ।
વૃષ્ટિવ્યપાયપરિધૂસરદેશરૂક્ષં
જાતં ગૃહેશ્વરવિયોગહતં ગૃહં તત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ સા નિર્મલજ્ઞાનચિરાભ્યાસેન સુન્દરી ।
સંપન્ના સત્યસંકલ્પા સત્યકામા ચ દેવવત્

ચિન્તયામાસ મામેતે દેવીં ચેમાં સ્વબન્ધવઃ ।
પશ્યન્તુ તાવત્સામાન્યલલનારૂપધારણીમ્

તતો ગૃહજનસ્તત્ર સ દદર્શાઙ્ગનાદ્વયમ્ ।
લક્ષ્મીગૌર્યોર્યુગમિવ સમુદ્ભાસિતમન્દિરમ્

આપાદવિવિધામ્લાનમાલાવસનસુન્દરમ્ ।
વસન્તલક્ષ્મ્યોર્યુગલમિવામોદિતકાનનમ્

સર્વૌષધિવનગ્રામં પૂરયન્ત્યૌ રસાયનૈઃ ।
શીતલાહ્લાદસુખદં ચન્દ્રદ્વયમિવોદિતમ્

લમ્બાલકલતાલોલલોચનાલિવિલોકનૈઃ ।
કિરત્કુવલયોન્મિશ્રમાલતીકુસુમોત્કરાન્

દ્રુતહેમરસાપૂરસરિત્સરણહારિણા ।
દેહપ્રભાપ્રવાહેણ કનકીકૃતકાનનમ્

સહજાયા વપુર્લક્ષ્મ્યા લીલાદોલાવિલાસિનઃ ।
ત એતે ચ તરઙ્ગાઢ્યા નિજલાવણ્યવારિધેઃ

વિલોલબાહુલતિકાયુગેનારુણપાણિના ।
કિરન્નવનવં હૈમં કલ્પવૃક્ષલતાવનમ્

પાદૈરમૃદિતામ્લાનપુષ્પકોમલપલ્લવૈઃ ।
સ્થલાબ્જદલમાલાભૈરસ્પૃશદ્ભૂતલં પુનઃ

તાલીતમાલખણ્ડાનાં શુષ્કાણાં શુચિશોચિષામ્ ।
આલોકનામૃતાસેકૈર્જનયદ્બાલપલ્લવાન્

નમોઽસ્તુ વનદેવીભ્યામિત્યુક્ત્વા કુસુમાઞ્જલિમ્ ।
તત્યાજ જ્યેષ્ઠશર્માથ સાર્ધં ગૃહજનેન સઃ

પપાત પાદયોર્ગેહે તયોર્વૈ કુસુમાઞ્જલિઃ ।
પ્રાલેયસીકરાસારઃ પદ્મિન્યા ઇવ પદ્મયોઃ

જ્યેષ્ઠશર્માદય ઊચુઃ ।
જયતં વનદેવ્યૌ નો દુઃખનાશાર્થમાગતે ।
પ્રાયઃ પરપરિત્રાણમેવ કર્મ નિજં સતામ્

ઇતિ તદ્વચનાન્તે તે દેવ્યાવૂચતુરાદરાત્ ।
આખ્યાત દુઃખં યેનાયં લક્ષ્યતે દુઃખિતો જનઃ

જ્યેષ્ઠશર્માદયસ્તે તે દેવ્યૌ પ્રતિ યથાક્રમમ્ ।
નિજં તદ્દુઃખમાચખ્યુર્દમ્પતિવ્યસનાત્મકમ્

જ્યેષ્ઠશર્માદય ઊચુઃ ।
દેવ્યાવભવતાં સ્નિગ્ધાવિહ બ્રાહ્મણદમ્પતી ।
સર્વાતિથી કુલકરૌ સ્તમ્ભાભૂતૌ દ્વિજસ્થિતેઃ

તાવદ્ય ગૃહમુત્સૃજ્ય સપુત્રપશુબાન્ધવમ્ ।
સ્વર્ગં ગતૌ નઃ પિતરૌ તેન શૂન્યં જગત્ત્રયમ્

પક્ષિણો ગૃહમારુહ્ય વિક્ષિપન્તઃ પ્રતિક્ષણમ્ ।
દેહં શૂન્યે મૃતં ભક્ત્યા શોચન્તિ મધુરૈઃ સ્વરૈઃ

ગુહાગુરુગુરારાવપ્રલાપલપનાકુલઃ ।
સરિત્સ્થૂલાશ્રુધારાભિઃ પરિરોદિતિ પર્વતઃ

નિર્જરાક્રન્દકારિણ્યો મુક્તામ્બરપયોધરાઃ ।
તપ્તનિઃશ્વાસવિધ્વસ્તાઃ પરં કાર્શ્યમિતા દિશઃ

ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગઃ કરુણાક્રન્દકર્કશઃ ।
ઉપવાસરતો ગ્રામો દીનો મૃતિપરઃ સ્થિતઃ

દિવસં પ્રતિ વૃક્ષાણામવશ્યાયાશ્રુબિન્દવઃ ।
ગુચ્છલોચનકોશેભ્યસ્તાપોષ્ણાનિ પતન્ત્યધઃ

પ્રશાન્તજનસંચારા રથ્યા ક્ષારવિધૂસરા ।
વિધવાવિગતાનન્દા સંશૂન્યહૃદયા સ્થિતા

કોકિલાલિપ્રલાપિન્યો વૃષ્ટિબાષ્પહતા લતાઃ ।
ઉષ્ણોષ્ણશ્વસના દેહં ઘન્તિ પલ્લવપાણિભિઃ

આત્માનં શતધા કર્તું બૃહચ્છ્વભ્રશિલાતલે ।
નિર્ઝરાઃ પ્રપતન્ત્યેતે તાપતપ્તશરીરકાઃ

નિઃશઙ્કયા ગતશ્રીકા મૂકા વિલુલિતાશયાઃ ।
અન્ધેન તમસા પૂર્ણા ગૃહા ગહનતાં ગતાઃ

ઉદ્યાનપુષ્પખણ્ડેભ્યો રુદદ્ભ્યો ભ્રમરારવૈઃ ।
પૂતિગન્ધો વિનિર્યાતિ સ્વામોદાપરનામકઃ

ચૈત્રદ્રુમવિલાસિન્યો વિરસાઃ પ્રતિવાસરમ્ ।
લતાઃ કૃશા વિલીયન્તે સકુચદ્ગુચ્છલોચનાઃ

પ્રક્ષેપ્તુમમ્બુધૌ દેહં પ્રવૃત્તા ગન્તુમાકુલાઃ ।
કુલ્યાઃ કલકલાલોલં દોલયન્ત્યસ્તનું ભુવિ

અશઙ્કમશકાપાતસ્પન્દમપ્યતિચાપલમ્ ।
કલયન્ત્યઃ સ્થિતા વાપ્યો નિસ્પન્દાનન્દમાત્મનિ

ગાયત્કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરસુરાઙ્ગનમ્ ।
નૂનમદ્ય નભો જાતમસ્મત્તાતાભ્યલંકૃતમ્

તદ્દેવ્યૌ ક્રિયતાં તાવદસ્માકં શોકનાશનમ્ ।
મહતાં દર્શનં નામ ન કદાચન નિષ્ફલમ્

ઇત્યુક્તવન્તં સા પુત્રં મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ પાણિના ।
પલ્લવેનાનતા નમ્રં મૂલગ્રન્થિમિવાબ્જિની

તસ્યાઃ સ્પર્શેન તેનાસૌ દુઃખદૌર્ભાગ્યસંકટમ્ ।
જહૌ પ્રાવૃડ્ઘનાસઙ્ગાદ્ગ્રીષ્મતાપમિવાચલઃ

સર્વો ગૃહજનઃ સોઽથ તયોર્દેવ્યોર્વિલોકનાત્ ।
લક્ષ્મીવાન્દુઃખનિર્મુક્તો બભૂવામૃતપો યથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તયાસ્ય લીલયા માત્રા પુત્રસ્ય જ્યેષ્ઠશર્મણઃ ।
કસ્માન્ન દર્શનં દત્તં મોહં તાવન્નિરાકુરુ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બુદ્ધઃ પૃથ્વ્યાદિબોધેન યેન પૃથ્વ્યાદિસઙ્ઘકઃ ।
તસ્ય પિણ્ડાત્મતાં ધત્તે વ્યોમૈવાન્યસ્ય કેવલમ્

અસદેવાઙ્ગ સદિવ ભાતિ પૃથ્વ્યાદિવેદનાત્ ।
યથા બાલસ્ય વેતાલો નાભાતિ તદવેદનાત્

યથા પૃથ્વ્યાદિના ભાતમપૃથ્વ્યાદિ ભવેત્ક્ષણાત્ ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્તથા જાગ્રત્યપિ સ્ફુટમ્

પૃથ્વ્યાદિ ખતયા બુદ્ધં ખમિત્યેવાનુભૂયતે ।
તથાહિ ક્ષુબ્ધધાતૂનાં કુડ્યેષુ ખ ઇવોદ્યમઃ

સ્વપ્ને નગરમુર્વીં વા શૂન્યં ખાતં ચ બુધ્યતે ।
સ્વપ્રાઙ્ગના ચ કુરુતે શૂન્યાપ્યર્થક્રિયાં નૃણામ્

ખં પૃથ્વ્યાદિતયા બુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
મૂર્ચ્છાયાં પરલોકોઽપિ પ્રત્યક્ષમનુભૂયતે

બાલો વ્યોમૈવ વેતાલં મ્રિયમાણોઽમ્બરે વનમ્ ।
કેશોણ્ડ્રકં ખમન્યસ્તુ ખમન્યો વેત્તિ મૌક્તિકમ્

ત્રસ્તક્ષીબાર્ધનિદ્રાશ્ચ નૌયાનાશ્ચ સદૈવ સ્યે ।
વેતાલવનવૃક્ષાદિ પશ્યન્ત્યનુભવન્તિ ચ

યથાભાવિતમેતેષાં પદાર્થાનામતો વપુઃ ।
અભ્યાસજનિતં ભાતિ નાસ્ત્યેકં પરમાર્થતઃ

લીલયા તુ યથાવસ્તુ બુદ્ધ્વા પૃથ્વ્યાદિનાસ્તિતા ।
આકાશમેવ સંવિત્ત્યા ભાતિ ભ્રાન્તિતયોદિતમ્

બ્રહ્માત્મૈકચિદાકાશમાત્રબોધવતો મુનેઃ ।
પુત્રમિત્રકલત્રાણિ કથં કાનિ કદા કુતઃ

દૃશ્યમાદાવનુત્પન્નં યચ્ચ ભાત્યજમેવ તત્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનવતામેવ રાગદ્વેષદૃશો કૃતઃ

હસ્તઃ શિરસિ યદ્દત્તો લીલયા જ્યેષ્ઠશર્મણઃ ।
તત્પ્રભાવસ્થિતારમ્ભસંબોધાયાશ્ચિતેઃ ફલમ્

બોધો હિ ચેતતિ યથૈવ તથા શુભાનિ
સૂક્ષ્મસ્તુ ખાદપિ તથાતિતરાં વિશુદ્ધઃ ।
સર્વત્ર રાઘવ સ એવ પદાર્થજાલં
સ્વપ્નેષુ કલ્પિતપુરેષ્વનુભૂતમેતત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને સિદ્ધદર્શનહેતુકથનં નામ ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ