યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.18

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્થં વિનોદયામીદં દુઃખદં ચિત્તમિત્યલમ્ ।
બોધયિત્વેઙ્ગિતૈર્ભૂપાનાસ્થાનાદુત્થિતાથ સા

પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં ભર્તુઃ પાર્શ્વેઽન્તઃપુરમણ્ડપે ।
વિવેશ પુષ્પગુપ્તસ્ય ચિન્તયામાસ ચેતસા

અહો વિચિત્રા માયેયમેતેઽસ્મત્પુરમાનવાઃ ।
બહિરન્તરવદ્દેશે તત્ર ચેહ ચ સંસ્થિતાઃ

તાલીતમાલહિંતાલમાલિતા ગિરયોઽપ્યમી ।
યથા તત્ર તથેહાપિ બત માયેયમાતતા

આદર્શેઽન્તર્બહિશ્ચૈવ યથા શૈલોઽનુભૂયતે ।
બહિરન્તશ્ચિદાદર્શે તથા સર્ગોઽનુભૂયતે

તત્ર ભ્રાન્તિમયઃ સર્ગઃ કઃ સ્યાત્કઃ પારમાર્થિકઃ ।
ઇતિ પૃચ્છામિ વાગીશામભ્યર્ચ્યોક્તમસંશયમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય તાં દેવીં પૂજયામાસ સા તદા ।
દદર્શ ચ પુરઃ પ્રાપ્તાં કુમારીરૂપધારિણીમ્

ભદ્રાસનગતાં દેવીમુપવિશ્ય પુરોગતા ।
પરમાર્થમહાશક્તિં લીલાઽપૃચ્છદ્ભુવિ સ્થિતા

લીલોવાચ ।
અનુકમ્પ્યસ્ય નો દેવિ ભજન્ત્યુદ્વેગમુત્તમાઃ ।
ત્વયેવ કિલ સર્ગાદૌ સ્થાપિતા સ્થિતિરુત્તમા

તદિદં યત્પુરઃ પ્રહ્વા પૃચ્છામિ પરમેશ્વરિ ।
તદ્બ્રૂહિ ત્વત્કૃતો નૂનં સફલો મેઽસ્ત્વનુગ્રહઃ

અસ્યાદર્શો જગન્નામ્નઃ ખાદપ્યધિકનિર્મલઃ ।
યસ્ય યોજનકોટીનાં કોટયોઽવયવો મનાક્

નિઃસંધિતવચોજ્યોતિર્ઘનો મૃદુસુશીતલઃ ।
અચેત્યચિદિતિ ખ્યાતો નામ્ના નિર્ભિત્તિરગ્રતઃ

દિક્કાલકલનાકાશપ્રકાશનિયતિક્રમાઃ ।
યત્રેમે પ્રતિબિમ્બન્તિ પરાં પરિણતિં ગતાઃ

ત્રિજગત્પ્રતિબિમ્બશ્રીર્બહિરન્તશ્ચ સંસ્થિતા ।
તત્ર વૈ કૃત્રિમા કા સ્યાત્કાસૌ વા સ્યાદકૃત્રિમા

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
અકૃત્રિમત્વં સર્ગસ્ય કીદૃશં વદ સુન્દરિ ।
કીદૃશં કૃત્રિમત્વં સ્યાદ્યથાવત્કથયેતિ મે

લીલોવાચ ।
યથાહમિહ તિષ્ઠામિ ત્વં ચ દેવિ સ્થિતામ્બિકે ।
અસાવકૃત્રિમઃ સર્ગ ઇતિ દેવેશિ વેદ્મ્યહમ્

યત્રાધુના સ ભર્તા મે સ્થિતઃ સર્ગઃ સ કૃત્રિમઃ ।
અહં મન્યે યતઃ શૂન્યો દેશકાલાદ્યપૂરકઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
કૃત્રિમોઽકૃત્રિમાત્સર્ગાન્ન કદાચન જાયતે ।
નહિ કારણતઃ કાર્યમુદેત્યસદૃશં ક્વચિત્

લીલોવાચ ।
દૃશ્યતે કારણાત્કાર્યં સુવિલક્ષણમમ્બિકે ।
અમ્બ્વાદાતુમશક્તા મૃદ્ધટસ્તજ્જસ્તદાસ્પદમ્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
સંપદ્યતે હિ યત્કાર્યં કારણૈઃ સહકારિભિઃ ।
મુખ્યકારણવૈચિત્ર્યં કિંચિત્તત્રાવલોક્યતે

વદ તદ્ભર્તૃસર્ગસ્ય કિં પૃથ્વ્યાદિષુ કારણમ્ ।
તદ્ભૂમણ્ડલતો ભૂતિર્જાતા તત્ર વરાનને

ગતં ચેદિત ઉડ્ડીય કુતઃ સ્યાદિહ ભૂતલમ્ ।
સહકારીણિ કાનીવ કારણાન્યત્ર કારણે

કારણાનામભાવેઽપિ યોદેતિ સહકારિતા ।
તત્પૂર્વકારણાન્નાન્યત્સર્વેણેત્યનુભૂયતે

લીલોવાચ ।
સ્મૃતિઃ સા દેવિ મદ્ભર્તુસ્તથા સ્ફારત્વમાગતા ।
સ્મૃતિસ્તત્કારણં વેદ્મિ સર્ગોઽયમિતિ નિશ્ચયઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
સ્મૃતિરાકાશરૂપા ચ યથા તજ્જસ્તથૈવ તે ।
ભર્તુઃ સર્ગોઽનુભૂતોઽપિ સ વ્યોમૈવ તથાબલે

લીલોવાચ ।
સ્મૃત્યાકાશમયઃ સર્ગો યથા ભર્તુર્મમોદિતઃ ।
તથૈવેમમહં મન્યે સ સર્ગોઽત્ર નિદર્શનમ્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
એવમેતદસત્સર્ગો ભર્તુસ્તૈર્ભાતિ ભાસુરઃ ।
તથૈવાયમિહાભાતિ પશ્યામ્યેતદહં સુતે

લીલોવાચ ।
યથા પત્યુરમૂર્તોઽસ્માત્સર્ગાત્સર્ગો ભ્રમાત્મકઃ ।
જાતસ્તથા કથય મે જગદ્ભ્રમનિવૃત્તયે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
પ્રાક્સ્મૃતેર્ભ્રાન્તિમાત્રાત્મા સર્ગોઽયમુદિતો યથા ।
સ્વપ્નભ્રમાત્મકો ભાતિ તથેદં કથ્યતે શૃણુ

અસ્તિ ક્વચિચ્ચિદાકાશે ક્વચિત્સંસારમણ્ડપઃ ।
આકાશકાચદલવત્સંસ્થાનાચ્છાદિતાકૃતિઃ

મેરુસ્તમ્ભસ્થલોકેશપુરન્ધ્રીશાલભઞ્જિકઃ ।
ચતુર્દશાપવરકસ્ત્રિગર્તો ભાનુદીપકઃ

કોણસ્થભૂતવલ્મીકવ્યાપ્તપર્વતલોષ્ટકઃ ।
અનેકપુત્રજરઠપ્રજેશબ્રાહ્મણાસ્પદમ્

જીવૌઘકોશકારાઢ્યો વ્યોમોર્ધ્વતલકાલિમા ।
નભોનિવાસસિદ્ધૌઘમશકાહિતઘુંઘુમઃ

પયોદગૃહધૂમોગ્રજાલાવલિતકોણકઃ ।
વાતમાર્ગમહાવંશસ્થિતવૈમાનકીટકઃ

સુરાસુરાદિદુર્બાલલીલાકલકલાકુલઃ ।
લોકાન્તરપુરગ્રામભાણ્ડોપસ્કરનિર્ભરઃ

સરઃસ્રોતોબ્ધિસરસીજલોક્ષિતમહીતલઃ ।
પાતાલભૂતલસ્વર્ગભાગભાસુરકોટરઃ

તત્ર કસ્મિંશ્ચિદેકસ્મિન્કોણેષ્વમ્બરકોટરે ।
શૈલલોષ્ટતલેષ્વેકો ગિરિગ્રામકગર્તકઃ

તસ્મિન્નદીશૈલવનોપગૂઢે સાગ્નિઃ સદારઃ સુતવાનરોગઃ ।
ગોક્ષીરવાન્ રાજભયાદ્વિમુક્તઃ સર્વાતિથિર્ધર્મપરો દ્વિજોઽભૂત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ જગદ્ભાન્તિપ્રતિપાદનં નામાષ્ટાદશઃ સર્ગઃ