યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.17

શ્રીસરસ્વત્યુવાચ ।
શવીભૂતમિમં વત્સે ભર્તારં પુષ્પપુઞ્જકે ।
આચ્છાદ્ય સ્થાપયૈનં ત્વં પુનર્ભર્તારમેપ્યસિ

પુષ્પાણિ મ્લાનિમેષ્યન્તિ નો નચૈષ વિનઙ્ક્ષ્યતિ ।
ભૂયશ્ચ તવ ભર્તૃત્વમચિરેણ કરિષ્યતિ

એતદીયશ્ચ જીવોઽસાવાકાશવિશદસ્તવ ।
ન નિર્ગમિષ્યતિ ક્ષિપ્રમિતોઽન્તઃપુરમણ્ડપાત્

ષટ્પદશ્રેણિનયના સમાકર્ણ્યેતિ બન્ધુભિઃ ।
સા સમાશ્વાસિતાગત્ય પયોભિરિવ પદ્મિની

પતિં સંસ્થાપ્ય તત્રૈવ પુષ્પપૂરપ્રગોપિતમ્ ।
કિંચિદાશ્વાસિતાઽતિષ્ઠદ્દરિદ્રેવ નિધાનિની

તસ્મિન્નેવ દિને સૈષા તસ્મિઞ્છુદ્ધાન્તમણ્ડપે ।
અર્ધરાત્રે પરિજને સર્વસ્મિન્નિદ્રયા હૃતે

જ્ઞપ્તિં ભગવતીં દેવીં શુદ્ધધ્યાનમહાધિયા ।
દુઃખાદાહ્વાયયામાસ સોવાચ સમુપેત્ય તામ્

કિં સ્મૃતાસ્મિ ત્વયા વત્સે ધત્સે કિમિતિ શોકિતામ્ ।
સંસારભ્રાન્તયો ભાન્તિ મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્તધા

લીલોવાચ ।
ક્વ મમાવસ્થિતો ભર્તા કિં કરોત્યથ કીદૃશઃ ।
સમીપં નય માં તસ્ય નૈકા શક્નોમિ જીવિતુમ્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
ચિત્તાકાશં ચિદાકાશમાકાશં ચ તૃતીયકમ્ ।
દ્વાભ્યાં શૂન્યતરં વિદ્ધિ ચિદાકાશં વરાનને

તચ્ચિદાકાશકોશાત્મ ચિદાકાશૈકભાવનાત્ ।
અવિદ્યમાનમપ્યાશુ દૃશ્યતેઽથાનુભૂયતે

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ સંવિદો મધ્યમેવ યત્ ।
નિમિષેણ ચિદાકાશં તદ્વિદ્ધિ વરવર્ણિનિ

તસ્મિન્નિરસ્તનિઃશેષસંકલ્પા સ્થિતિમેષિ ચેત્ ।
સર્વાત્મકં પદં તત્ત્વં ત્વં તદાપ્નોષ્યસંશયમ્

અત્યન્તાભાવસંપત્ત્યા જગતશ્ચૈતદાપ્યતે ।
નાન્યથા મદ્વરેણાશુ ત્વં તુ પ્રાપ્સ્યસિ સુન્દરિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા સા યયૌ દેવી દિવ્યમાત્મીયમાસ્પદમ્ ।
લીલા તુ લીલયૈવાસીન્નિર્વિકલ્પસમાધિભાક્

તત્તત્યાજ નિમેષેણ સાન્તઃકરણપઞ્જરમ્ ।
સ્વદેહં ખમિવોડ્ડીના મુક્તનીડા વિહંગમી

દદર્શ ખસ્થા ભર્તારં તસ્મિન્નેવાલયામ્બરે ।
સંસ્થિતં પૃથિવીપાલમાસ્થાને બહુરાજનિ

સિંહાસને સમારૂઢં જયજીવેતિ સંસ્તુતમ્ ।
પ્રસ્તુતં મણ્ડલાનીકકાર્યમાહર્તુમાદૃતમ્

પતાકામઞ્જરીકીર્ણરાજધાનીગૃહસ્થિતમ્ ।
પૂર્વદ્વારસ્થિતાસંખ્યમુનિવિપ્રર્ષિમણ્ડલમ્

દક્ષિણદ્વારગાસંખ્યરાજરાજેશમણ્ડલમ્ ।
પશ્ચિમદ્વારગાસંખ્યલલનાલોકમણ્ડલમ્

ઉત્તરદ્વારગાસંખ્યરથહસ્ત્યશ્વસંકુલમ્ ।
એકભૃત્યવિનિર્ણીતદક્ષિણાપથવિગ્રહમ્

કર્ણાટનાથરચિતપૂર્વદેશક્રિયાક્રમમ્ ।
સુરાષ્ટ્રાધિપનિર્ણીતસર્વમ્લેચ્છોત્તરાપથમ્

માલદેશસમાક્રાન્તસર્વપાશ્ચાત્યતઙ્ગણમ્ ।
દક્ષિણાબ્ધિતટાયાતલઙ્કાદૂતવિનોદિતમ્

પૂર્વાબ્ધિતટમાહેન્દ્રસિદ્ધોક્તગગનાપગમ્ ।
ઉત્તરાબ્ધિતટાયાતદૂતવર્ણિતગુહ્યકમ્

પશ્ચિમાબ્ધિતટાલોકવર્ણિતાસ્તમદ્યક્રમમ્ ।
અસંખ્યવદ્ધભૂપાલકલાકીર્ણાખિલાજિરમ્

યજ્ઞવાટપઠદ્વિપ્ર જિતતૂર્યાગ્રનિઃસ્વનમ્ ।
બન્દિકોલાહલોલ્લાસપ્રતિશ્રુદ્વનકુઞ્જરમ્

ગેયવાદ્યોદ્યતધ્વાનપ્રધ્વનદ્ગગનાન્તરમ્ ।
હયહસ્તિરથારાજિરજોમેઘઘનામ્બરમ્

પુષ્પકર્પૂરધૂપાઢ્યં ગન્ધામોદિતપર્વતમ્ ।
સર્વમણ્ડલસંભારરચિતાનેકશાસનમ્

યશઃકર્પૂરજલદસુશુભ્રામ્બરપર્વતમ્ ।
રોદસીસ્તમ્ભભૂતૈકસ્વપ્રતાપજિતાર્કકમ્

આરમ્ભમન્થરોદારકાર્યસંવ્યગ્રભૂમિપમ્ ।
નાનાનગરનિર્માણસોદ્યોગસ્થપતીશ્વરમ્

પપાતાથ મહારમ્ભા સા તાં નરપતેઃ સભામ્ ।
વ્યોમાત્મિકા વ્યોમમયીં મિહિકેવામ્બરાટવીમ્

ભ્રમન્તીં તત્ર તામગ્રે દદૃશુસ્તે ન કેચન ।
સંકલ્પમાત્રરચિતાં પુરુષાઃ કામિનીમિવ

તથા તે તાં ન દદૃશુઃ સંચરન્તીં પુરોગતામ્ ।
અન્યસંકલ્પરચિતામન્યેન નગરીં યથા

પ્રાક્તનાનેવ તાન્સર્વાન્સ્વાન્દદર્શ સભાગતાન્ ।
ભૂભૃતેવ સુસંપ્રજ્ઞાન્નગરાન્નગરાન્તરમ્

તદ્દેશાંસ્તત્સમાચારાંસ્તથા તાનેવ બાલકાન્ ।
તા એવ બાલવનિતાસ્તાંસ્તાનેવ ચ મન્ત્રિણઃ

તાનેવ ભૂમિપાલાંશ્ચ તાંસ્તાનેવ ચ પણ્ડિતાન્ ।
તાનેવ નર્મસચિવાન્ભૃત્યાંસ્તાનેવ તાદૃશાન્

અથાન્યાનપ્યપૂર્વાંશ્ચ પણ્ડિતાન્સુહૃદસ્તથા ।
વ્યવહારાંસ્તથાન્યાંશ્ચ પૌરાનન્યાંસ્તથૈવ ચ

મધ્યાહ્નકાલે દિવસે ઘનદાવાકુલા દિશઃ ।
અન્તરિક્ષં સચન્દ્રાર્કં સામ્ભોદપવનધ્વનિ

મહીરુહનદીશૈલપુરપત્તનમણ્ડિતમ્ ।
નાનાનગરવિન્યાસ જઙ્ગલગ્રામસંકુલમ્

દ્વિરષ્ટવર્ષં ભૂપાલં પ્રાક્તન્યા જરસોજ્ઝિતમ્ ।
પ્રાક્તનીં જનતાં સર્વાં સમસ્તાન્ગ્રામવાસિનઃ

સા તાનાલોક્ય લલના ચિન્તાપરવશાભવત્ ।
તસ્મિન્નગરવાસ્તવ્યાઃ કિં તે સર્વે મૃતા ઇતિ

પુનઃ પ્રજ્ઞપ્તિબોધેન પ્રાક્તનાન્તઃપુરં ગતા ।
ક્ષણેન ચ દદર્શાત્ર સાર્ધરાત્રે તથૈવ તાન્

અથ સોત્થાપયામાસ નિદ્રાક્રાન્તં સખીજનમ્ ।
આહ ચાતીવ મે દુઃખમાસ્થાનં દીયતામિતિ

ભર્તુઃ સિંહાસનસ્યાસ્ય પાર્શ્વે તિષ્ઠામ્યહં યદિ ।
પશ્યામિ સ્વભ્યસંઘાતં તત્પ્રજીવામિ નાન્યથા

સ રાજપરિવારોઽથ તયેત્યુક્તે યથાક્રમમ્ ।
આસીદ્વિનિદ્રઃ સંવ્યગ્રઃ સર્વઃ સર્વસ્વકર્મણિ

પૌરાન્સભ્યાત્સમાનેતું યયુર્યાષ્ટીકપઙ્ક્તયઃ ।
વ્યવહારં કલયિતુમુર્વ્યામર્કકરા ઇવ

આસ્થાનભૂમિં ભૃત્યાશ્ચ માર્જયામાસુરાદૃતાઃ ।
પ્રાવૃટ્પયોદમલિન ખં શરદ્વાસરા ઇવ

અઙ્ગણં પ્રતિ દીપૌઘાસ્તસ્થુઃ પીતતમોમ્ભસઃ ।
આશ્ચર્યદર્શનાયેવ સંપ્રાપ્તા ઋક્ષપઙ્ક્તયઃ

જનતાઃ પૂરયામાસુઃ પૂરૈરજિરભૂમિકાઃ ।
અબ્ધીન્પ્રલયસંશુષ્કાન્પુરાસર્ગ ઇવામ્ભસા

આજગ્મુર્મન્ત્રિસામન્તાઃ સ્વંસ્વં સ્થાનમનિન્દિતાઃ ।
ત્રૈલોક્યે પુનરુત્પન્ને લોકપાલા યથા દિશઃ

વવુરાકીર્ણકર્પૂરસાન્દ્રાવશ્યાયશીતલાઃ ।
ઉત્ફુલ્લકુસુમોદ્વાન્તમાંસલામોદિતાનિલાઃ

પર્યન્તેષુ પ્રતીહારાસ્તસ્થુર્ધવલવાસસઃ ।
ઋષ્યમૂકાર્કતાપાર્તમેઘમાલા ઇવાદ્રિષુ

પ્રભાપીતતમઃ પુઞ્જાઃ પેતુઃ પુષ્પોત્કરા ભુવિ ।
ચણ્ડમારુતવિધ્વસ્તાસ્તારકાનિકરા ઇવ

આસ્થાનં પૂરયામાસુર્મહીપાલાનુયાયિનઃ ।
ઉત્ફુલ્લકમલોત્કીર્ણં હંસા ઇવ સરોવરમ્

સિંહાસનસમીપસ્થે હૈમચિત્રાસને નવે ।
ઉપાવિશદસૌ લીલા લીલેવ સ્મરચેતસિ

દદર્શ તાન્નૃપાન્સર્વાન્પૂર્વાનેવ યથાસ્થિતાન્ ।
ગુરૂનાર્યાન્સખીન્સભ્યાન્સુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવાન્

સકલમેવ હિ પૂર્વવદેવ સા સમવલોક્ય મુદં પરમાં યયૌ ।
નૃપતિરાષ્ટ્રજનં ખલુ જીવનાભ્યુદિતયા ચ બભૌ શશિવચ્છ્રિયા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને સદેહરાષ્ટ્રવર્ણનં નામ સપ્તદશઃ સર્ગઃ