યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.16

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભૂતલાપ્સરસા સાર્ધમનન્યદયિતાપતિઃ ।
અકૃત્રિમપ્રેમરસં સ રેમે કાન્તયા તયા

ઉદ્યાનવનગુલ્મેષુ તમાલગહનેષુ ચ ।
પુષ્પમણ્ડપરમ્યેષુ લતાવલયસદ્મસુ

પુષ્પાન્તઃપુરશય્યાસુ પુષ્પસંભારવીથિષુ ।
વસન્તોદ્યાનદોલાસુ ક્રીડાપુષ્કરિણીષુ ચ

ચન્દનદ્રુમશૈલેષુ સંતાનકતલેષુ ચ ।
કદમ્બનીપગેહેષુ પારિભદ્રોદરેષુ ચ

વિકસત્કુન્દમન્દારમકરન્દસુગન્ધિષુ ।
વસન્તવનજાલેષુ કૂજત્કોકિલપક્ષિષુ

નાનારણ્યતૃણાનાં ચ સ્થલેષુ મૃદુદીપ્તિષુ ।
નિર્ઝરેષુ તરત્તારસીકરાસારવર્ષિષુ

શૈલાનાં મણિમાણિક્યશિલાનાં ફલકેષુ ચ ।
દેવર્ષિમુનિગેહેષુ દૂરપુણ્યાશ્રમેષુ ચ

કુમુદ્વતીષુ ફુલ્લાસુ સ્મેરાસુ નલિનીષુ ચ ।
વનસ્થલીષુ કૃષ્ણાસુ ફુલ્લાસુ ફલિનીષુ ચ ॥
સુરતૈઃ સુરતારુણ્યૈઃ સુન્દરઃ સુન્દરેહિતૈઃ ।
ઈહિતૈઃ પેશલાન્યોન્યઘનપ્રેમરસાધિકૈઃ

પ્રહેલિકાભિરાખ્યાનૈસ્તથા ચાક્ષરમુષ્ટિભિઃ ।
અષ્ટાપદૈર્બહુદ્યૂતૈસ્તથા ગૂઢચતુર્થકૈઃ

નાટિકાખ્યાયિકાભિશ્ચ શ્લોકૈર્વિન્દુમતિક્રમૈઃ ।
દેશકાલવિભાગૈશ્ચ નગરગ્રામચેષ્ટિતૈઃ

સ્રગ્દામમાલાવલિતૈર્નાનાભરણયોજનૈઃ ।
લીલાવિલોલચલનૈર્વિચિત્રરસભોજનૈઃ

આર્દ્રકુઙ્કુમકર્પૂરતામ્બૂલીદલચર્વણૈઃ ।
ફુલ્લપુષ્પલતાગુઞ્જાદેહગોપનખવ્રણૈઃ

સમાલમ્ભનલીલાભિર્માલાપ્રહરણક્રમૈઃ ।
ગૃહે કુસુમદોલાભિરન્યોન્યં દોલનક્રમૈઃ

નૌયાનયુગ્મહસ્ત્યશ્વદાન્તોષ્ટ્રાદિગમાગમૈઃ ।
જલકેલિવિલાસેન પરસ્પરસમુક્ષણૈઃ

નૃત્યગીતકલાલાસ્યતાલતાણ્ડવમણ્ડનૈઃ ।
સંગીતકૈઃ સંકથનૈર્વીણામુરજવાદનૈઃ

ઉદ્યાનેષુ સરિત્તીરવૃક્ષેષુ વરવીથિષુ ।
અન્તઃપુરેષુ હર્મ્યેષુ ફુલ્લદોલાવદોલનૈઃ

સા તથા સુખસંવૃદ્ધા તસ્ય પ્રણયિની પ્રિયા ।
એકદા ચિન્તયામાસ સુભ્રૂઃ સંકલ્પશાલિની

પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયો ભર્તા મમૈષ જગતીપતિઃ ।
યૌવનોલ્લાસવાન્શ્રીમાન્કથં સ્યાદજરામરઃ

ભર્ત્રાનેન સહોત્તુઙ્ગસ્તની કુસુમસદ્મસુ ।
કથં સ્વૈરં ચિરં કાન્તા રમે યુગશતાન્યહમ્

તથા યતે યત્નમતસ્તપોજપયમેહિતૈઃ ।
રજનીશમુખો રાજા યથા સ્યાદજરામરઃ

જ્ઞાનવૃદ્ધાંસ્તપોવૃદ્ધાન્વિદ્યાવૃદ્ધાનહં દ્વિજાન્ ।
પૃચ્છામિ તાવન્મરણં કથં ન સ્યાન્નૃણામિતિ

ઇત્યાનીયાથ સંપૂજ્ય દ્વિજાન્પપ્રચ્છ સા નતા ।
અમરત્વં કથં વિપ્રા ભવેદિતિ પુનઃપુનઃ

વિપ્રા ઊચુઃ ।
તપોજપયમૈર્દેવિ સમસ્તાઃ સિદ્ધસિદ્ધયઃ ।
સંપ્રાપ્યન્તેઽમરત્વં તુ ન કદાચન લભ્યતે

ઇત્યાકર્ણ્ય દ્વિજમુખાચ્ચિન્તયામાસ સા પુનઃ ।
ઇદં સ્વપ્રજ્ઞયૈવાશુ ભીતા પ્રિયવિયોગતઃ

મરણં ભર્તુરગ્રે મે યદિ દૈવાદ્ભવિષ્યતિ ।
તત્સર્વદુઃખનિર્મુક્તા સંસ્થાસ્યે સુખમાત્મનિ

અથ વર્ષસહસ્રેણ ભર્તાદૌ ચેન્મરિષ્યતિ ।
તત્કરિષ્યે તથા યેન જીવો ગેહાન્ન યાસ્યતિ

તદ્ભ્રમદ્ભર્તૃજીવેઽસ્મિન્નિજે શુદ્ધાન્તમણ્ડપે ।
ભર્ત્રા વિલોકિતા નિત્યં નિવત્સ્યામિ યથાસુખમ્

અદ્યૈવારભ્યૈતદર્થ દેવીં જ્ઞપ્તિં સરસ્વતીમ્ ।
જપોપવાસનિયમૈરાતોષં પૂજયામ્યહમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય સા નાથમનુક્ત્વૈવ વરાઙ્ગના ।
યથાશાસ્ત્રં ચચારોગ્રં તથા નિયમમાસ્થિતા

ત્રિરાત્રસ્ય ત્રિરાત્રસ્ય પર્યન્તે કૃતપારણા ।
દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞવિદ્વત્પૂજાપરાયણા

સ્નાનદાનતપોધ્યાનનિત્યોદ્યુક્તશરીરિકા ।
સર્વાસ્તિક્યસદાચારકારિણી ક્લેશહારિણી

યથાકાલં યથોદ્યોગં યથાશાસ્ત્રં યથાક્રમમ્ ।
તોષયામાસ ભર્તારમપરિજ્ઞાતસંસ્થિતિઃ

ત્રિરાત્રશતમેવં સા બાલા નિયમશાલિની ।
અનારતં તપોનિષ્ઠામતિષ્ઠત્કષ્ટચેષ્ટયા

ત્રિરાત્રાણાં શતે ચાથ પૂજિતા પ્રતિમાનિતા ।
તુષ્ટા ભગવતી ગૌરી વાગીશા સમુવાચ તામ્

શ્રીસરસ્વત્યુવાચ ।
નિરન્તરેણ તપસા ભર્તૃભક્ત્યતિશાલિના ।
પરિતુષ્ટાસ્મિ તે વત્સે ગૃહાણ વરમીપ્સિતમ્

શ્રીરાજ્ઞ્યુવાચ ।
જય જન્મજરાજ્વાલાદાહદોષશશિપ્રભે ।
જય હાર્દાન્ધકારૌઘનિવારણરવિપ્રભે

અમ્બ માતર્જગન્માતસ્ત્રાયસ્વ કૃપણામિમામ્ ।
ઇદં વરદ્વયં દેહિ યદહં પ્રાર્થયે શુભે

એકં તાવદ્વિદેહસ્ય ભર્તુર્જીવો મમામ્બિકે ।
અસ્માદેવ હિ મા યાસીન્નિજાન્તઃપુરમણ્ડપાત્

દ્વિતીયં ત્વાં મહાદેવિ પ્રાર્થયેઽહં યદા યદા ।
દર્શનાય વરાર્થાય તદા મે દેહિ દર્શનમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય જગન્માતા તવાસ્ત્વેવમિતિ સ્વયમ્ ।
ઉક્ત્વાન્તર્ધાનમગમત્પ્રોત્થાયોર્મિરિવાર્ણવે

અથ સા રાજમહિષી પરિતુષ્ટેષ્ટદેવતા ।
શ્રુતગીતેવ હરિણી બભૂવાનન્દધારિણી

પક્ષમાસર્તુકટકે દિનારે વર્ષદણ્ડકે ।
ક્ષણનાભૌ સ્પન્દમયે કાલચક્રે વહત્યથ

અન્તર્ધિમાજગામાસ્યાઃ પત્યુસ્તચ્ચેતનં તનૌ ।
સંદૃશ્યમાનમેવાશુ શુષ્કપત્રરસો યથા

રણખણ્ડિતદેહેઽસ્મિન્મૃતેઽન્તઃપુરમણ્ડપે ।
નિર્જલા નલિનીવાસૌ પરાં મ્લાનિમુપાયયૌ

વિષોષ્ણશ્વસનધ્વસ્તસકલાધરપલ્લવા ।
પ્રાપ સા મરણાવસ્થાં સશલ્યેવ મૃગી યથા

પ્રાપ સા તમસાન્ધત્વં તસ્મિન્મરણમાગતે ।
દીપજ્વાલાલવે ક્ષીણે સદ્મશ્રીરિવ ભૂષિતા

કાર્શ્યમાપ ક્ષણેનાસૌ બાલા વિરસતાં ગતા ।
યથા સ્રોતસ્વિની સ્રોતક્ષયે ક્ષારવિધૂસરા

ક્ષિપ્રમાક્રન્દિની ક્ષિપ્રં મૌનમૂકા વિયોગિની ।
બભૂવ ચક્રવાકીવ માનિની મરણોન્મુખી

અથ તામતિમાત્રવિહ્વલાં સકૃપાકાશભવા સરસ્વતી ।
શફરીં હ્રદશોષવિહ્વલાં પ્રથમા વૃષ્ટિરિવાન્વકમ્પત

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મણ્ડપોપાખ્યાને રાજ્ઞીપરિદેવનં નામ ષોડશઃ સર્ગઃ