યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.15

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જગદાકાશમેવેદં યથા હિ વ્યોમ્નિ મૌક્તિકમ્ ।
વિમલે ભાતિ સ્વાત્મૈવ જગચ્ચિદ્ગગનં યથા

અનુત્કીર્ણૈબ્ ભાતીવ ત્રિજગચ્છાલભઞ્જિકા ।
ચિત્સ્તમ્ભેનૈવ સોત્કીર્ણા નચોત્કર્તાત્ર વિદ્યતે

સમુદ્રેઽન્તર્જલસ્પન્દાઃ સ્વભાવાદચ્યુતા અપિ ।
વીચિવેગા ભવન્તીવ પરે દૃશ્યવિદસ્તથા

જાલાન્તર્ગતસૂર્યાભા જાલાકારરજાંસ્યપિ ।
જગદ્ભાનં પ્રતિ સ્થૂલાન્યણું પ્રતિ યથાચલાઃ

જગદ્ભાનં ન ભાતીદં બ્રહ્મણો વ્યતિરેકતઃ ।
જાલસૂર્યાંશુજાલં તુ વ્યતિરેકાનુભૂતિદમ્

અનુભૂતાન્યપીમાનિ જગન્તિ વ્યોમરૂપિણિ ।
પૃથ્વ્યાદીનિ ન સન્ત્યેવ સ્વપ્નસંકલ્પયોરિવ

પિણ્ડગ્રહો જગત્યસ્મિન્વિજ્ઞાનાકાશરૂપિણિ ।
મરુનદ્યાં જલમિવ ન સંભવતિ કુત્રચિત્

જગત્યપિણ્ડગ્રાહેઽસ્મિન્સંકલ્પનગરોપમે ।
મરૌ સરિદિવાભાતિ દૃશ્યતા ભ્રાન્તિરૂપિણી

સ્વપ્નાદ્દૃશ્યેવ જગતાં તુલાદેશેન કેન ચ।
તુલિતા કલનોન્મુક્તા દૃશ્યશ્રીર્વ્યોમ જૃમ્ભતે

વર્જયિત્વા જ્ઞવિજ્ઞાનં જગચ્છબ્દાર્થભાજનમ્ ।
જગદ્બ્રહ્મસ્વશબ્દાનામર્થે નાસ્ત્યેવ ભિન્નતા

ઇદં ત્વચેત્યચિન્માત્રં ભાનોર્ભાતં નભઃ પ્રતિ ।
તથા સૂક્ષ્મં યથા મેઘં પ્રતિ સંકલ્પવારિદઃ

યથા સ્વપ્નપુરં સ્વચ્છં જાગ્રત્પુરવરં પ્રતિ ।
તથા જગદિદં સ્વચ્છં સાંકલ્પિકજગત્પ્રતિ

તસ્માદચેત્યચિદૂપં જગદ્વ્યોમેવ કેવલમ્ ।
શૂન્યૌ વ્યોમજગચ્છબ્દૌ પર્યાયૌ વિદ્ધિ ચિન્મયૌ

તસ્માન્ન કિંચિદુત્પન્નં જગદાદીહ દૃશ્યકમ્ ।
અનાખ્યમનભિવ્યક્તં યથાસ્થિતમવસ્થિતમ્

જગદેવ મહાકાશે ચિદાકાશમભિત્તિમત્ ।
તદ્દેશસ્યાણુમાત્રસ્ય તુલાયાશ્ચાપ્રપૂરકમ્

આકાશરૂપમેવાચ્છં પિણ્ડગ્રહવિવર્જિતમ્ ।
વ્યોમ્નિ વ્યોમમયં ચિત્રં સંકલ્પપુરવત્સ્થિતમ્

અત્રેદં મણ્ડપાખ્યાનં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
નિઃસંદેહો યથૈષોઽર્થશ્ચિત્તે વિશ્રાન્તિમેષ્યતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સદ્બોધવૃદ્ધયે બ્રહ્મન્સમાસેન વદાશુ મે ।
મણ્ડપાખ્યાનમખિલં યેન બોધો વિવર્ધતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અભૂદસ્મિન્મહીપીઠે કુલપદ્મો વિકાશવાન્ ।
પદ્મો નામ નૃપઃ શ્રીમાન્બહુપુત્રો વિવેકવાન્

મર્યાદાપાલનામ્ભોધિર્દ્વિષત્તિમિરભાસ્કરઃ ।
કાન્તાકુમુદિનીચન્દ્રો દોષતૃણહુતાશનઃ

મેરુર્વિબુધવૃન્દાનાં યશશ્ચન્દ્રો ભવાર્ણવે ।
સરઃ સદ્ગુણહંસાનાં કમલામલભાસ્કરઃ

સંગ્રામવીરુત્પવનો મનોમાતઙ્ગકેસરી ।
સમસ્તવિદ્યાદયિતઃ સર્વાશ્ચર્યગુણાકરઃ

સુરારિસાગરક્ષોભવિલસન્મન્દરાચલઃ ।
વિલાસપુષ્પૌઘમધુઃ સૌભાગ્યકુસુમાયુધઃ

લીલાલતાલાસ્યમરુત્સાહસોત્સાહકેશવઃ ।
સૌજન્યકૈરવશશી દુર્લીલાવલ્લિકાનલઃ

તસ્યાસ્તિ સુભગા ભાર્યા લીલા નામ વિલાસિની ।
સર્વસૌભાગ્યવલિતા કમલેવોદિતાઽવનૌ

સર્વાનુવૃત્તિલલિતા લીલા મધુરભાષિણી ।
સાનન્દમન્દચલિતા દ્વિતીયેન્દૂદયસ્મિતા

અલકાલિમનોહારિવદનામ્ભોજશાલિની ।
સિતાઙ્ગી કર્ણિકાગૌરી જઙ્ગમેવ સરોજિની

લતાવિલાસકુન્દૌઘભાસિની રસશાલિની ।
પ્રવાલહસ્તા પુષ્પાભા મધુશ્રીરિવ દેહિની

અવદાતતનુઃ પુણ્યા સ્પર્શનાહ્લાદકારિણી
ગઙ્ગેવ ગાં ગતા દેહવતી હંસવિલાસિની

તસ્ય ભૂતલપુષ્પેષોઃ સકલાહ્લાદદાયિનઃ ।
પરિચર્યાં ચિરં કર્તુમન્યા રતિરિવોદિતા

ઉદ્વિગ્ને પ્રોદ્વિગ્ના મુદિતે મુદિતા સમાકુલાકુલિતે ।
પ્રતિબિમ્બસમા કાન્તા સંક્રુદ્ધે કેવલં ભીતા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મણ્ડપોપાખ્યાને રાજવર્ણનં નામ પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ