યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.12

દ્વાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ
એતસ્માત્પરમાચ્છાન્તાત્પદાત્પરમપાવનાત્ ।
યથેદમુત્થિતં વિશ્વં તચ્છૃણૂત્તમયા ધિયા

સુષુપ્તં સ્વપ્નવદ્ભાતિ ભાતિ બ્રહ્મૈવ સર્ગવત્ ।
સર્વાત્મકં ચ તત્સ્થાનં તત્ર તાવત્ક્રમં શ્રૃણુ

તસ્યાનન્તપ્રકાશાત્મરૂપસ્યાનન્તચિન્મણેઃ ।
સત્તામાત્રાત્મકં વિશ્વં યદજસ્રં સ્વભાવતઃ

તદાત્મનિ સ્વયં કિંચિચ્ચેત્યતામિવ ગચ્છતિ ।
અગૃહીતાત્મકં સંવિદહંમર્શનપૂર્વકમ્

ભાવિનામાર્થકલનૈઃ કિંચિદૂહિતરૂપકમ્ ।
આકાશાદણુ શુદ્ધં ચ સર્વસ્મિન્ભાતિ બોધનમ્

તતઃ સા પરમા સત્તા સચેતશ્ચેતનોન્મુખી ।
ચિન્નામયોગ્યા ભવતિ કિંચિલ્લભ્યતયા તથા

ઘનસંવેદના પશ્ચાદ્ભાવિજીવાદિનામિકા ।
સંભવત્યાત્તકલના યદોજ્ઝતિ પરં પદમ્

સત્તૈવ ભાવનામાત્રસારા સંસરણોન્મુખી ।
તદા વસ્તુસ્વભાવેન ત્વનુત્તિષ્ઠતિ તામિમામ્ ॥
સમનન્તરમેવાસ્યાઃ સ્વસત્તોદેતિ શૂન્યતા ।
શબ્દાદિગુણબીજં સા ભવિષ્યદભિધાર્થદા

અહંતોદેતિ તદનુ સહ વૈ કાલસત્તયા ।
ભવિષ્યદભિધાર્થેન બીજં મુખ્યજગત્સ્થિતેઃ

તસ્યાઃ શક્તેઃ પરાયાસ્તુ સ્વસંવેદનમાત્રકમ્ ।
એતજ્જાલમસદ્રૂપં સદિવોદેતિ વિસ્ફુરત્

એવંપ્રાયાત્મિકા સંવિદ્બીજં સંકલ્પશાખિનઃ ।
ભવત્યહંકારકણસ્તતઃ સ્પન્દતયા મરુત્

ચિદહં તાવતી વ્યોમશબ્દતન્માત્રભાવનાત્ ।
સ્વતો ઘનીભૂય શનૈઃ સ્વતન્માત્રં ભવત્યલમ્

ભાવિનામાર્થરૂપં તદ્બીજં શબ્દૌઘશાખિનઃ ।
પદવાક્યપ્રમાણાખ્યં વેદવૃન્દં વિકાસિતમ્

તસ્માદુદેષ્યત્યખિલા જગચ્છ્રીઃ પરમાત્મનઃ ।
શબ્દૌઘનિર્મિતાર્થૌઘપરિણામવિસારિણઃ

ચિદેવંપરિવારા સા જીવશબ્દેન કથ્યતે ।
ભાવિશબ્દાર્થજાલેન બીજં રૂપૌઘશાખિનઃ

ચતુર્દશવિધં ભૂતજાલમાવલિતાન્તરમ્ ।
જગજ્જઠરગર્તૌઘં પ્રસરિષ્યતિ વૈ તતઃ

અસંપ્રાપ્તાભિધાચારા ચિજ્જવાત્પ્રસ્ફુરદ્વપુઃ ।
સા ચૈવ સ્પર્શતન્માત્રં ભાવનાદ્ભવતિ ક્ષણાત્

પવનસ્કન્ધવિસ્તારં બીજં સ્પર્શૌઘશાખિનઃ ।
સર્વભૂતક્રિયાસ્પન્દસ્તસ્માત્સંપ્રસરિષ્યતિ

તત્રૈવ ચિદ્વિલાસેન પ્રકાશોઽનુભવાદ્ભવેત્ ।
તેજસ્તન્માત્રકં તત્તુ ભવિષ્યદભિધાર્થકમ્

તત્સૂર્યાગ્નિવિજૃમ્ભાદિબીજમાલોકશાખિનઃ ।
તસ્માદ્રૂપવિભેદેન સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ

ભાવયંસ્તનુતામેવ રસસ્કન્ધ ઇવામ્ભસઃ ।
સ્વદનં તસ્ય સઙ્ઘસ્ય રસતન્માત્રમુચ્યતે

ભાવિવારિવિલાસાત્મા તદ્બીજં રસશાખિનઃ ।
અન્યોન્યસ્વદને તસ્માત્સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ

ભવિષ્યદ્રૂપસંકલ્પનામાસૌ કલ્પનાત્મકઃ ।
સંકલ્પાત્મગુણૈર્ગન્ધતન્માત્રત્વં પ્રપશ્યતિ

ભાવિભૂગોલકત્વેન બીજમાકૃતિશાખિનઃ ।
સર્વાધારાત્મનસ્તસ્માત્સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ

ચિતા વિભાવ્યમાનાનિ તન્માત્રાણિ પરસ્પરમ્ ।
સ્વયં પરિણતાન્યન્તરમ્બુનીવ નિરન્તરમ્

તથૈતાનિ વિમિશ્રાણિ વિવિક્તાનિ પુનર્યથા ।
ન શુદ્ધાન્યુપલભ્યન્તે સર્વનાશાન્તમેવ હિ

સંવિત્તિમાત્રરૂપાણિ સ્થિતાનિ ગગનોદરે ।
ભવન્તિ વટજાલાનિ યથા બીજકણાન્તરે

પ્રસવં પરિપશ્યન્તિ શતશાખં સ્ફુરન્તિ ચ ।
પરમાણ્વન્તરે ભાન્તિ ક્ષણાત્કલ્પીભવન્તિ ચ

વિવર્તમેવ ધાવન્તિ નિર્વિવર્તાનિ સન્તિ ચ ।
ચિદ્વેધિતાનિ સર્વાણિ ક્ષણાત્પિણ્ડીભવન્તિ ચ

તન્માત્રગણમેતત્સ્યાત્સા સંકલ્પાત્મિકા ચિતિઃ ।
વેદનાત્રસરેણ્વાભમનાકારૈવ પશ્યતિ

બીજં જગત્સુ નનુ પઞ્ચકમાત્રમેવ
બીજં પરાવ્યવહિતસ્થિતિશક્તિરાદ્યા ।
બીજં તદેવ ભવતીતિ સદાનુભૂતં
ચિન્માત્રમેવમજમાદ્યમતો જગચ્છીઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે જગદુત્પત્તિવર્ણનં નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ