યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.120

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
હેમોર્મિકાદિવન્મિથ્યા કથિતાયાઃ ક્ષયોન્મુખમ્ ।
ત્વં મહત્ત્વમવિદ્યાયાઃ શૃણુ રાઘવ કીદૃશમ્

લવણોઽસૌ મહીપાલસ્તથા દૃષ્ટ્વા તદા ભ્રમમ્ ।
દ્વિતીયે દિવસે ગન્તું પ્રવૃત્તસ્તાં મહાટવીમ્

યત્ર દૃષ્ટં મયા દુઃખમરણ્યાનીં સ્મરામિ તામ્ ।
ચિત્તાદર્શગતાં વિન્ધ્યાત્કદાચિલ્લભ્યતે હિ સા

ઇતિ નિશ્ચિત્ય સચિવૈઃ પ્રયયૌ દક્ષિણાપથમ્ ।
પુનર્દિગ્વિજયાયેવ પ્રાપ્ય વિન્ધ્યમહીધરમ્

પૂર્વદક્ષિણપાશ્ચાત્યમહાર્ણવતટસ્થલીમ્ ।
બભ્રામ કૌતુકાત્સર્વાં વ્યોમવીથીમિવોષ્ણગુઃ

અથૈકસ્મિન્પ્રદેશે તાં ચિન્તામિવ પુરોગતામ્ ।
દદર્શોગ્રામરણ્યાનીં પરલોકમહીમિવ

સ તત્ર વિહરંસ્તાંસ્તાન્વૃત્તાન્તાન્સકલાનથ ।
દૃષ્ટવાન્પૃષ્ટવાંશ્ચૈવ જ્ઞાતવાંશ્ચ વિસિસ્મિયે

તાન્પરિજ્ઞાતવાંશ્ચાસીદ્વ્યાધાન્પુલ્કસજાન્પુનઃ ।
વિસ્મયાકુલયા બુદ્ધ્યા ભૂયો બભ્રામ સંભ્રમી

અથ પ્રાપ્ય મહાટવ્યાં પર્યન્તે ધૂમધૂસરે ।
તમેવ ગ્રામકં યસ્મિન્સોઽભવત્પુષ્ટપુલ્કસઃ

તત્રાપશ્યજ્જનાંસ્તાંસ્તાંસ્તાઃ સ્ત્રિયસ્તાઃ કુટીરકાઃ ।
નાનાકારાઞ્જનાધારાંસ્તાંસ્તાંશ્ચ વસુધાતટાન્

તાંશ્ચાકાણ્ડપરિભ્રષ્ટાંતાન્વૃક્ષાંસ્તાંસ્ત્વનુવ્રજાન્ ।
તાંસ્તથૈવ સમુદ્દેશાસ્તા
ઋયાધા
નેકલાન્સુતાન્

અન્યાસુ વૃદ્ધાસુ સબાષ્પનેત્રાસ્વાર્તાર્તિયુક્તાસુ ચ વર્ણયન્તી ।
અકાલકાન્તારવિશીર્ણબન્ધુર્દુઃખાન્યસંખ્યાનિ સખીષુ વૃદ્ધા

વૃદ્ધા પ્રવૃદ્ધોજ્જ્વલનેત્રબાષ્પા કષ્ટં બતાશુષ્કકુચા કૃશાઙ્ગી ।
અવગ્રહોગ્રાશનિદગ્ધદેશે તત્રાર્તનાદા પરિરોદિતીદમ્

હા પુત્રિ પુત્રાવૃતસર્વગાત્રે દિનત્રયાભોજનજર્જરાઙ્ગિ ।
કૃત્વાસિના વર્મણિ જીર્ણદેહાઃ કથં ક્વ મુક્તા ભવતાસવસ્તે

તાલીદલાલમ્બનમમ્બુદાદ્રૌ દન્તાન્તરસ્થારુણસત્ફલસ્ય ।
સ્મરામિ ગુઞ્જાફલદામ ભર્તુઃ પુરસ્થમુદ્રામરહાસિનસ્તે

કદમ્બજમ્બીરલવઙ્ગગુઞ્જા-કુઞ્જાન્તરતસ્તુ ચરત્તરક્ષોઃ ।
પશ્યામિ પુત્રસ્ય કદા નુ ભૂયો ભયંકરાણ્યુડ્યતિવલ્ગિતાનિ

ન તાનિ કામસ્ય વિલાસિનીહ મુખેઽપિ શોભાલસિતાનિ સન્તિ ।
તમાલનીલે ચિબુકૈકદેશે સુતસ્ય ચાન્યાસ્યગતામિષસ્ય

સુતાપનીતા સહ તેન ભર્ત્રા યમેન યસ્યા યમુના સમાના ।
તમાલવલ્લીસહપુષ્પગુચ્છા સમીરણેનેવ વને વરેણ

હા પુત્રિ ગુઞ્જાફલદામહારે સમુન્નતાભોગપયોધરાઙ્ગિ ।
વાતોલ્લસત્કજ્જલલોલવર્ણે પર્ણામ્બરે બાદરજમ્બુદન્તે

હા રાજપુત્રેન્દુસમાનકાન્ત સંત્યજ્ય શુદ્ધાન્તવિલાસિનીસ્તાઃ ।
રતિં પ્રયાતોઽસિ મમાત્મજાયાં ન સાપિ તે સુસ્થિરતામુપેતા

સંસારનદ્યાઃ સુતરઙ્ગભઙ્ગૈઃ ક્રિયાવિલાસૈર્વિહિતોપહાસૈઃ ।
કિં નામ તુચ્છં ન કૃતં નૃપેશો યદ્યોજિતઃ પુષ્કસકન્યકાયામ્

સા ત્રસ્તસારઙ્ગસમાનનેત્રા સ દૃપ્તશાર્દૂલસમાનવીર્યઃ ।
ઉભૌ ગતાવેકપદેન નાશમાશા સહાર્થેન યથા મહેહા

મૃતેશ્વરાશ્વસ્તનિજાત્મજાસ્મિ દુર્દેશયાતાસ્મિ ચ દુર્ગતાઽસ્મિ ।
દુર્જાતિજાતાસ્મિ મહાપદેઽસ્મિ સાક્ષાદ્ભયં ભોઽસ્મિ મહાપદસ્મિ

નીચાવમાનપ્રભવસ્ય મન્યોઃ ક્ષુધાપ્રપન્નસ્ય કલત્રકસ્ય ।
શોકસ્ય વૃત્તાવનિવાર્યવૃત્તેર્નાર્યસ્મ્યનેકાયતનં વિનાથા

દૈવોપતપ્તસ્ય વિબાન્ધવસ્ય મૂઢસ્ય રૂઢસ્ય મહાધિભૂમૌ ।
યત્પ્રાણનં યન્મરણં મહાપદ્યસ્યાત્મનિર્જીવિતમુત્તમં તત્

જનૈર્વિહીનસ્ય કુદેશવૃત્તેર્દુઃખાન્યનન્તાનિ સમુલ્લસન્તિ ।
સહસ્રશાખારસસંકુલાનિ તૃણાનિ વર્ષાસ્વિવ પર્વતસ્ય

એવં લપન્તીં સ્વકલત્રવૃદ્ધાં દાસીભિરાશ્વાસ્ય નૃપઃ સ્ત્રિયં તામ્ ।
પપ્રચ્છ કિંવૃત્તમિહૈવ કા ચ કા તે સુતા કશ્ચ સુતસ્તવેતિ

ઉવાચ સા બાષ્પવિલોચનાથ ગ્રામસ્ત્વયં પુષ્પસઘોષનામા ।
ઇહાભવત્પુષ્કસકઃ પતિર્મે બભૂવ તસ્યેન્દુસમા સુતૈકા

સા દૈવયોગાત્પતિમિન્દ્રતુલ્યમિહાગતં દૈવવશેન ભૂપમ્ ।
અયં વિશીર્ણં મધુકુમ્ભમાપ વને વરાકી કરભી યથૈકા

સા તેન સાર્ધં સુચિરં સુખાનિ ભુક્ત્વા પ્રસૂતા તનયાઃ સુતાંશ્ચ ।
વૃદ્ધિં ગતા કાનનકોટરેઽસ્મિંસ્તુમ્બીલતા પાદપસંશ્રિતેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે ચણ્ડાલીશોચનં નામ વિંશત્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ