યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.119

એકોનવિંશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઊર્મિકાસંવિદા હેમ યથા વિસ્મૃત્ય હેમતામ્ ।
વિરૌતિ નાહં હેમેતિ તથાત્માહંતયાનયા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઊર્મિકાસંવિદુદયઃ કથં હેમ્નો યથા મુને ।
અહંતા ચાત્મન ઇતિ યથાવદ્બ્રૂહિ મે પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સત એવાગમાપાયૌ પ્રષ્ટવ્યૌ નાસતઃ સતા ।
અહંત્વમૂર્મિકાત્વં ચ સતી તુ ન કદાચન

હેમં હેમ્ન્યૂર્મિકાં ચ ત્વં ગૃહાણેત્યુદિતો યદિ ।
યદ્દીયતે સોર્મિકેણ તત્તદસ્તિ ન સંશયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તત્ત્પ્રભો કિં સ્યાદૂર્મિકાત્વં તુ કીદૃશમ્।
અનયૈવાર્થનિશ્ચિત્યા જ્ઞાસ્યામિ બ્રહ્મણો વપુઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રૂપં રાઘવ નીરૂપમસતશ્ચેન્નિરૂપ્યતે ।
તદ્વન્ધ્યાતનયાકારગુણાંસ્ત્વં સમુદાહર

ઊર્મિકાત્વં મુધા ભ્રાન્તિર્માયૈષા સત્સ્વરૂપિણી ।
રૂપં તદેતદેવાસ્યાઃ પ્રેક્ષિતા યન્ન દૃશ્યતે

મૃગતૃષ્ણામ્ભસિ દ્વીન્દાવહંતારૂપકાદિષુ ।
એતાવદેવ રૂપં યત્પ્રેક્ષ્યમાણં ન લભ્યતે

યઃ શુક્તૌ રજતાકારં પ્રેક્ષતે રજતસ્ય સઃ ।
ન સંપ્રાપ્નોત્યણુમપિ કણં ક્ષણમપિ ક્વચિત્

અપર્યાલોકનેનૈવ સદિવાસદ્વિરાજતે ।
યથા શુક્તૌ રજતતા જલં મરુમરીચિષુ

યન્નાસ્તિ તસ્ય નાસ્તિત્વં પ્રેક્ષ્યમાણં પ્રકાશતે ।
અપ્રેક્ષ્યમાણં સ્ફુરતિ મૃગતૃષ્ણાસ્વિવામ્બુધીઃ

અસદેવ ચ સત્કાર્યકરં ભવતિ ચ સ્થિરમ્ ।
બાલાનાં મરણાયૈવ વેતાલભ્રાન્તિસંભ્રમઃ

હેમતાં વર્જયિત્વૈકાં વિદ્યતે હેમ્નિ નેતરત્ ।
ઊર્મિકાકટકાદિત્વં તૈલાદિસિકતાસ્વિવ

નેહાસ્તિ સત્યં નો મિથ્યા યદ્યથા પ્રતિભાવ્યતે ।
તત્તથાર્થક્રિયાકારિ બાલયક્ષવિકારવત્

સદ્વા ભવત્વસદ્વાપિ સુરૂઢં હૃદયે હિ યત્ ।
તત્તદર્થક્રિયાકારિ વિષસ્યેવામૃતક્રિયા

પરમૈષૈવ સા વિદ્યા માયૈષા સંસૃતિર્હ્યસૌ ।
અસતો નિષ્પ્રતિષ્ઠસ્ય યદહંત્વસ્ય ભાવનમ્

હેમ્ન્યસ્તિ નોર્મિકાદિત્વમહન્તાદ્યસ્તિ નાત્મનિ ।
અહન્તાભાવવસ્ત્વેમં સ્વચ્છે શાન્તે સિતે પરે

ન સનાતનતા કાચિન્ન ચ કાચિદ્વિરિઞ્ચિતા ।
ન ચ બ્રહ્માણ્ડતા કાચિન્ન ચ કાચિત્સુતાદિતા

ન લોકાન્તરતા કાચિન્ન ચ સ્વર્ગાદિતા ક્વચિત્ ।
ન મેરુતા નાસુરતા ન મનસ્ત્વં ન દેહતા

ન મહાભૂતતા કાચિન્ન ચ કારણતા ક્વચિત્ ।
ન ચ ત્રિકાલકલના ન ભાવાભાવવસ્તુતા

ત્વત્તાહન્તાત્મતા તત્તા સત્તાઽસત્તા ન કાચન ।
ન ક્વચિદ્ભેદકલના ન ભાવો ન ચ રઞ્જના

સર્વં શાન્તં નિરાલમ્બં જગત્ત્વં શાશ્વતં શિવમ્ ।
અનામયમનાભાસમનામકમકારણમ્

ન સન્નાસન્ન મધ્યાન્તં ન સર્વં સર્વમેવ ચ ।
મનોવચોભિરગ્રાહ્યં શૂન્યાચ્છૂન્યં સુખાત્સુખમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવબુદ્ધં સમં બ્રહ્મ સર્વમેવ મયાધુના ।
તથાપિ ભૂયઃ કથય સર્ગઃ કિમિવ લોક્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરે શાન્તે પરં નામ સ્થિતમિત્થમિદંતયા ।
નેહ સર્ગો ન સર્ગાખ્યા કાચિદસ્તિ કદાચન

મહાર્ણવામ્ભસીવામ્બુ સંસ્થિતા પરમેશ્વરે ।
જલં દ્રવત્વાત્સ્પન્દીવ નિસ્પન્દં પરમં પદમ્

ભાઃ સ્વાત્મનીવ કચતિ ન કચત્યેવ તત્પદમ્ ।
ભાસાં તત્ત્વં હિ કચનં પદં ત્વકચનં વિદુઃ

અધ ઊર્ધ્વં વર્જયિત્વા યથાબ્ધેરુદરે પયઃ ।
સ્ફુરત્યેવં પરે ચિત્ત્વાદિદં નાનેવ તત્પરમ્

ઈષદ્વિદઃ સ્વયં ચિત્ત્વાચ્ચેત્યતામિવ ગચ્છતિ ।
બુદ્ધ્યતે સર્ગ ઇત્યેવ સમાસ્થાસ્યતિ શાશ્વતમ્

સર્ગસ્તુ પરમાર્થસ્ય સંજ્ઞેત્યેવ વિનિશ્ચયઃ ।
નાનાસ્તિ નાયમત્યન્તમમ્બરસ્ય યથામ્બરમ્

ચિત્તાત્સર્ગસમાપત્તિરચિત્તાત્સર્ગસંક્ષયઃ ।
પરે પરમસંશાન્તે હેમ્નીવ કટકભ્રમઃ

સન્નેવ સર્ગો સત્યત્વમેતિ ચિત્તશમોદયે ।
અસત્સત્તામવાપ્નોતિ સ્વતઃ સંવેદનોદયે

સંવેદનમહંતાવત્સર્ગસંભ્રમસંભ્રમઃ ।
અસંવેદનમાશાન્તં પરં વિદ્ધિ ન તજ્જડમ્

નાનેવ સર્ગો નાનાયં જ્ઞસ્યૈકાત્મશિવાત્મકઃ ।
પુંસ્ત્વકર્મક્રિયા સેના મૃન્મયી શિલ્પિનાં યથા

ઇદં પૂર્ણમનારમ્ભમનન્તમનઘોદરમ્ ।
પૂર્ણે પૂર્ણપરાપૂરૈઃ પૂર્ણમેવાવતિષ્ઠતે

યદયં લક્ષ્યતે સર્ગસ્તદ્બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ।
નભો નભસિ વિશ્રાન્તં શાન્તં શાન્તે શિવે શિવમ્

મુકુરપ્રતિબિમ્બસ્થે નગરે નવયોજને ।
યથા દૂરમદૂરં ચ તથેશે તદતત્ક્રમઃ

અસદભ્યુદિતં વિશ્વં સદપ્યભ્યુદિતં સદા ।
પ્રતિભાસાત્સદાભાસમવસ્તુત્વાદસન્મયમ્

આદર્શનગરાકારે મૃગતૃષ્ણામ્બુભાસ્વરે ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસે સર્ગેઽસ્મિન્કૈવ સત્યતા

માયાચૂર્ણપરિક્ષેપાદ્યથા વ્યોમ્નિ પુરભ્રમઃ ।
તથા સંવિદિ સંસારઃ સારોઽસારશ્ચ ભાસતે

યાવદ્વિચારદહનેન સમૂલદાહં
દગ્ધા ન જર્જરલતેવ બલાદવિદ્યા ।
શાખાપ્રતાનગહનાનિ બહૂનિ તાવ-
ન્નાનાવિધાનિ સુખદુઃખવનાનિ સૂતે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે હેમોર્મ્યુપદેશો નામૈકોનવિંશત્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ