યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.118

અષ્ટાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇમાં સપ્તપદાં જ્ઞાનભૂમિમાકર્ણયાનઘ ।
નાનયા જ્ઞાતયા ભૂયો મોહપઙ્કે નિમજ્જસિ

વદન્તિ બહુભેદેન વાદિનો યોગભૂમિકાઃ ।
મમ ત્વભિમતા નૂનમિમા એવ શુભપ્રદાઃ

અવબોધં વિદુર્જ્ઞાનં તદિદં સપ્તભૂમિકમ્ ।
મુક્તિસ્તુ જ્ઞેયમિત્યુક્તં ભૂમિકાસપ્તકાત્પરમ્

સત્યાવબોધો મોક્ષશ્ચૈવેતિ પર્યાયનામની ।
સત્યાવબોધો જીવોઽયં નેહ ભૂયઃ પ્રરોહતિ

જ્ઞાનભૂમિઃ શુભેચ્છાખ્યા પ્રથમા સમુદાહૃતા ।
વિચારણા દ્વિતીયા તુ તૃતીયા તનુમાનસા

સત્ત્વાપત્તિશ્ચતુર્થી સ્યાત્તતોઽસંસક્તિનામિકા ।
પદાર્થાભાવની ષષ્ઠી સપ્તમી તુર્યગા સ્મૃતા

આસામન્તે સ્થિતા મુક્તિસ્તસ્યાં ભૂયો ન શોચ્યતે ।
એતાસાં ભૂમિકાનાં ત્વમિદં નિર્વચનં શ્રૃણુ

સ્થિતઃ કિં મૂઢ એવાસ્મિ પ્રેક્ષ્યેઽહં શાસ્ત્રસજ્જનૈઃ ।
વૈરાગ્યપૂર્વમિચ્છેતિ શુભેચ્છેત્યુચ્યતે બુધૈઃ

શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કવૈરાગ્યાભ્યાસપૂર્વકમ્ ।
સદાચારપ્રવૃત્તિર્યા પ્રોચ્યતે સા વિચારણા

વિચારણાશુભેચ્છાભ્યામિન્દ્રિયાર્થેષ્વસક્તતા ।
યાત્ર સા તનુતા ભાવાત્પ્રોચ્યતે તનુમાનસા

ભૂમિકાત્રિતયાભ્યાસાચ્ચિત્તેઽર્થે વિરતેર્વશાત્ ।
સત્યાત્મનિ સ્થિતિઃ શુદ્ધે સત્ત્વાપત્તિરુદાહૃતા

દશાચતુષ્ટયાભ્યાસાદસંસઙ્ગફલેન ચ ।
રૂઢસત્ત્વચમત્કારાત્પ્રોક્તાઽસંસક્તિનામિકા

ભૂમિકાપઞ્ચકાભ્યાસાત્સ્વાત્મારામતયા દૃઢમ્ ।
આભ્યન્તરાણાં બાહ્યાનાં પદાર્થાનામભાવનાત્

પરપ્રયુક્તેન ચિરં પ્રયત્નેનાર્થભાવનાત્ ।
પદાર્થાભાવનાનામ્ની ષષ્ઠી સંજાયતે ગતિઃ

ભૂમિષટ્રુચિરાભ્યાસાદ્ભેદસ્યાનુપલમ્ભતઃ ।
યત્સ્વભાવૈકનિષ્ઠત્વં સા જ્ઞેયા તુર્યગા ગતિઃ

એષા હિ જીવન્મુક્તેષુ તુર્યાવસ્થેહ વિદ્યતે ।
વિદેહમુક્તિવિષયસ્તુર્યાતીતમતઃ પરમ્

યે હિ રામ મહાભાગાઃ સપ્તમીં ભૂમિકાં ગતાઃ ।
આત્મારામા મહાત્માનસ્તે મહત્પદમાગતાઃ

જીવન્મુક્તા ન સજ્જન્તિ સુખદુઃખરસસ્થિતૌ ।
પ્રકૃતેનાર્થકાર્યાણિ કિંચિત્કુર્વન્તિ વા ન વા

પાર્શ્વસ્થબોધિતાઃ સન્તઃ સર્વાચારક્રમાગતમ્ ।
આચારમાચરન્ત્યેવ સુપ્રબુદ્ધવદક્ષતમ્

આત્મારામતયા તાંસ્તુ સુખયન્તિ ન કાશ્ચન ।
જગત્ક્રિયાઃ સુસંસુપ્તાન્રૂપાલોકાઃ સ્ત્રિયો યથા

ભૂમિકાસપ્તકં ચૈતદ્ધીમતામેવ ગોચરમ્ ।
ન પશુસ્થાવરાદીનાં ન ચ મ્લેચ્છાદિચેતસામ્

પ્રાપ્તા જ્ઞાનદશામેતાં પશુમ્લેચ્છાદયોઽપિ યે ।
સદેહા વાપ્યદેહા વા તે મુક્તા નાત્ર સંશયઃ

જ્ઞપ્તિર્હિ ગ્રન્થિવિચ્છેદસ્તસ્મિન્સતિ હિ મુક્તતા ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્યાદિ શાન્તિમાત્રાત્મકસ્ત્વસૌ

યે તુ મોહાત્સમુત્તીર્ણા ન પ્રાપ્તાઃ પાવનં પદમ્ ।
આસ્થિતા ભૂમિકાસ્વાસુ સ્વાત્મલાભપરાયણાઃ

સર્વભૂમિગતાઃ કેચિત્કેચિદ્દ્વિત્રૈકભૂમિકાઃ ।
ભૂમિષદ્રુગતાઃ કેચિત્કેચિત્સપ્તકભૂમિકાઃ

ભૂમિત્રયગતાઃ કેચિત્કેચિદન્ત્યા ભુવં ગતાઃ ।
ભૂચતુષ્ટયગાઃ કેચિત્કેચિદ્ભૂમિદ્વયે સ્થિતાઃ

ભૂમ્યંશભાજનાઃ કેચિત્કેચિત્સાર્ધત્રિભૂમિકાઃ ।
કેચિત્સાર્ધચતુર્ભૂગાઃ સાર્ધષડભૂમિકાઃ પરે

વિવેકિનો નરા લોકે ચરન્ત ઇતિ ભૂમિષુ ।
ગ્રહાયતનતાપસ્ય દૃશાવેશેષુ સંસ્થિતાઃ

તે હિ ધીરાઃ સુરાજાનો દશાસ્વાસુ જયન્તિ યે ।
તૃણાયતેઽત્ર દિગ્દન્તિઘટાભટપરાજયઃ

યે તાસુ ભૂમિષુ જયન્તિ હિ યે મહાન્તો
વન્દ્યાસ્ત એવ હિ જિતેન્દ્રિયશત્રવસ્તે ।
સમ્રાડ્વિરાડપિ ચ યત્ર તૃણાયતે વૈ
તસ્માત્પરં જગતિ તે સમવાપ્નુવન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે જ્ઞાનભૂમિકોપદેશો નામાષ્ટાદશોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ