યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.107

સપ્તોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

રાજોવાચ ।
બહુનાત્ર કિમુક્તેન સોત્સવાવર્જિતાશયઃ ।
તદાપ્રભૃતિ તત્રાહં સંપન્નઃ પુષ્ટપુલ્કસઃ

સપ્તરાત્રોત્સવસ્યાન્તે ક્રમાન્માસાષ્ટકે ગતે ।
પુષ્પિતા સાસ્ય સંપન્ના સ્થિતા ગર્ભવતી તતઃ

પ્રસૂતા દુઃખદાં કન્યાં વિપદ્દુઃખક્રિયામિવ ।
સા કન્યા વવૃધે શીઘ્રં મૂર્ખચિન્તેવ પીવરી

પુનઃ પ્રસૂતા સા વર્ષૈસ્ત્રિભિઃ પુત્રમશોભનમ્ ।
અનર્થમિવ દુર્બુદ્ધિરાશાપાશવિધાયકમ્

પુનઃ સુતાં દુહિતરં પુનરપ્યર્ભકં તતઃ ।
કલત્રવાનહં જાતો વને જરઠપુલ્કસઃ

તયા સહ સમાસ્તત્ર મયા બહ્વ્ષોઽતિવાહિતાઃ ।
નારકે ચિન્તયા સાર્ધં બ્રહ્મઘ્નેનેવ યાતનાઃ

શીતવાતાતપક્લેશવિવશેન વનાન્તરે ।
ચિરં વિલુલિતં વૃદ્ધકચ્છપેનેવ પલ્વલે

કલત્રચિન્તાહ્રતયા ધિયા સંદહ્યમાનયા ।
દૃષ્ટાઃ કષ્ટસમારમ્ભા દિશઃ પ્રજ્વલિતા ઇવ

ક્ષૌમાનેકસમાક્ષીણપટે ચેણ્ડકધારિણા ।
કાષ્ઠભારો વને વ્યૂઢો યો મૂર્તમિવ દુષ્કૃતમ્

યૌકાકીર્ણજરત્ક્લિન્નગન્ધિકૌપીનવાસસા ।
આશ્વસ્ય ધવલીકાનાં તલે નીતા ઘનાઃ સમાઃ

કલત્રાપૂરણોત્કેન જર્જરેણ હિમાનિલૈઃ ।
હેમન્તે દર્દુરેણેવ વિલીનં વનકુક્ષિષુ

નાનાકલહકલ્લોલતાપપ્રસરવિદ્રુતાઃ ।
બાષ્પવ્યાજેન નિર્મુક્તા નેત્રાભ્યાં રક્તબિન્દવઃ

યામિન્યો વિપિને ક્લિન્ને વરાહામિષભોજનાઃ ।
શિલાતલકુટીકોશે નીતા જલદવિક્લવાઃ

કાલે ક્ષયં ગતે રોહે કાલાભ્રઘનતાં ગતે ।
અસૌહાર્દેન બન્ધૂનાં કલહૈશ્ચાપિ સંતતૈઃ

સર્વત્ર જાતશઙ્કેન કલાભિમુખરાર્ભકૈઃ ।
મયા કૃપણચિત્તેન નીતાઃ પરગૃહે સમાઃ

ચણ્ડાલીકલહોદ્વિગ્નચણ્ડચણ્ડાલતર્જનૈઃ ।
મુખં જર્જરતાં યાતમિન્દૂ રાહુરદૈરિવ

ચર્વિતાઃ ખર્વિતોષ્ઠેન દ્વીપીપિશિતપેશયઃ ।
નારકાહૃતવિક્રીતા નારક્યો રશના ઇવ

હિમવત્કન્દરોદ્ગીર્ણાશ્ચણ્ડા હેમન્તવીચયઃ ।
શિશિરે શીકરાસારતુષારનિચયાશ્ચિરમ્

અઙ્ગે નિરમ્બરે સોઢા મૃત્યુમુક્તા ઇવેષવઃ ।
જરાજરઠમૂઢેન મૂલાનિ ક્ષીણભૂરુહામ્

સુકૃતાનામિવૈકેન સમુત્ખાતાનિ ભૂરિશઃ ।
શરાવકેષ્વટવ્યાં ચ પલલં પક્વમાદરાત્

અસ્પૃષ્ટેન જનૈર્ભુક્તં કુકલત્રવતા મયા ।
ગૃહીતતેજઃક્ષતયે બહુવક્રવિકારિણા

માર્ગાવિકમિવાત્મીયં વિક્રીતં પણ્યમન્યતઃ ।
પ્રાણ્યઙ્ગવપુષસ્તસ્ય પ્રોત્કૃત્ત્યોત્કૃત્ત્ય પેશલઃ

આયસંપરિ વિક્રીતા વિન્ધ્યપક્કણભૂમિષુ ।
જન્માન્તરસહસ્રોત્થં સ્વપાપમિવ વૃદ્ધયે

અવિકીર્ણમસત્કીર્ણં ચણ્ડાલારામભૂમિષુ ।
દૃષ્ટઃ કુદ્દાલકો દૃષ્ટ્યા સંધ્યાસ્નેહવિમુક્તયા

રૌરવાપતિતેનેવ તત્કાલસ્નિગ્ધતાં ગતઃ ।
વિન્ધ્યકન્દરગુલ્માનાં બન્ધુત્વમિવ ગચ્છતા

પુલિન્દવપુષા યત્ર યુક્તયોગૈઃ સમર્પિતાઃ ।
તર્પિતા લગુડાઘાતજિતકૌલેયરંહસા

પુત્રદારાઃ કદન્નેન ગ્રામકાન્ધોચિતેન ચ ।
ધારાસારરણત્પત્રશુષ્કતાલતલે નિશાઃ

નીતા રણિતદન્તેન સાર્ધં વિપિનવાનરૈઃ ।
રોમભિઃ કોટિમુદ્રોદ્યૈઃ શીતેનાધ્યુષિતસ્ય મે

વર્ષાસુ મુક્તાકણવદ્ધૃતા વાનલવિન્દવઃ ।
અજાજીમૂતખણ્ડાર્થં ક્ષુત્ક્ષુણ્ણક્ષીણકુક્ષિણા

કલત્રેણ સહાટવ્યાં કૃતઃ કલહ આકુલઃ ।
વને રણિતદન્તેન શીતકેકરચક્ષુષા

મષીમલિનગાત્રેણ વેતાલસ્વજનાયિતમ્ ।
સરિત્તીરેષુ મત્સ્યાર્થં ભ્રાન્તં બડિશધારિણા

કલ્પે જગત્સુનાશાર્થં કૃતાન્તેનેવ પાશિના ।
પીતં બહૂપવાસેન સદ્યઃકૃત્તમૃગોરસઃ

તત્કાલકોષ્ણં રુધિરં માતુઃ સ્તનપયો યથા ।
શ્મશાનસંસ્થિતાન્મત્તો રક્તરક્તાન્મલાશિનઃ

વિદ્રુતા વનવેતાલાશ્ચણ્ડિકાભિદ્રુતા ઇવ ।
વાગુરા વિપિને વ્યુપ્તા બન્ધાર્થં મૃગપક્ષિણામ્

આશા ઇવ વિવૃદ્ધ્યર્થં પુત્રદારકલત્રજાઃ ।
મયા માયામયૈર્લોકાઃ સૂત્રજાલમયૈઃ ખગાઃ

જાલૈર્જર્જરતા નીતા દિશશ્ચાસુકૃતાયુષા ।
તત્રાપિ દત્તઃ પ્રસરો મનસો દુષ્કૃતોદયે

આશા પ્રસારિતા દૂરં પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી ।
કરભ્યા ઇવ સર્પેણ વિદ્રુતં દૂરતો ધિયા

દૂરે ત્યક્તા દયા દેહે ભુજઙ્ગેનેવ કંચુકમ્ ।
ક્રૌર્યં સુખેન સંરમ્ભશરવર્ષિં નિનાદિ ચ

અઙ્ગીકૃતં નિદાઘાન્તે નભસેવાસિતામ્બુદઃ ।
વિકાસિન્યો ક્ષતાઃ ક્ષારા દૂરં પરિહૃતા જનૈઃ

શ્વભ્રેણેવ કુમઞ્જર્યશ્ચિરમૂઢા મયાપદઃ ।
સ્વકાલકુલકોણાસુ નરકોદ્દામભૂમિષુ

ઉપ્તા દુષ્કૃતબીજાનાં મુષ્ટયો મોહવૃષ્ટયઃ ।
વાગુરાભિર્મયા વિન્ધ્યકન્દરસ્થેન નિર્દયમ્

ભૂતેષ્વિવ કૃતાન્તેન મૃગેષુ પરિવલ્ગિતમ્ ।
ચામરીકણ્ઠકુડ્યેષુ વિશ્રાન્તશિરસા મયા

સુપ્તમસ્તવિવેકેન શેષાઙ્ગેષ્વિવ શૌરિણા ।
વિલોલચરણામ્બરયા સરાવોલ્લાસિધૂમ્રયા

મમ તન્વા સનીહારવિન્ધ્યકચ્છગુહાયિતમ્ ।
કૃષ્ણદેહેન યૌકાઢ્યાકન્થાસ્કન્ધે મયા ચિરમ્

ગ્રીષ્મે સોઢા ચલદ્ભૂતા વરાહેણ યથોર્વરા ।
બહુશોઽહં વનોત્થાગ્નિનિર્દગ્ધપ્રાણિમણ્ડલઃ

કલ્પાગ્નિભુક્તજગતઃ કાલસ્યાનુગતિં ગતઃ ।
લોભિલિઙ્ગો યથા રોગમનર્થાનિવ દુર્ગ્રહઃ ।
પ્રસૂતાસ્તત્ર મે દારા દુઃખાન્યથ સુખાન્યપિ

નૃપાલપુત્રકેનૈકતનયેન તદા મયા ।
નીતા નીરન્ધ્રદોષેણ ષષ્ટિઃ કલ્પસમાઃ સમાઃ

આક્રુષ્ટમુદ્ધુરતરં રુદિતં વિપત્સુ
ભુક્તં કદન્નમુષિતં હતપક્કણેષુ ।
કાલાન્તરં બહુ મયોપહતેન તત્ર
દુર્વાસનાનિગડબન્ધગતેન સભ્યાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ઇન્દ્રજાલોપાખ્યાને આપદ્વર્ણનં નામ સપ્તોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ