યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.106

ષડોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

રાજોવાચ ।
અસ્તિ તાવદયં દેશો નાનાવનનદીયુતઃ ।
વસુધામણ્ડલસ્યાસ્ય સહોદર ઇવાનુજઃ

અસ્મિંશ્ચાયમહં રાજા પૌરાભિમતવૃત્તિમાન્ ।
ઇન્દ્રઃ સ્વર્ગ ઇવાસ્યાં તુ સભાયાં મધ્યસંસ્થિત

યાવદભ્યાગતો દૂરાત્કશ્ચિચ્છામ્બરિકસ્ત્વયમ્ ।
રસાતલાદભ્યુદિતો માયી મય ઇવ સ્વયમ્

અનેન ભ્રમિતાદ્યેહ પિચ્છિકા તેજસોર્જિતા ।
કલ્પાન્તપવનાભ્રેણ શક્રચાપલતા યથા

આલોક્યૈતામહં લોલામસ્યાશ્વસ્ય પુરઃ સ્થિતઃ ।
પૃષ્ઠમારૂઢવાનેક આત્મના ભ્રાન્તમાનસઃ

તતોઽદ્રિં પ્રલયક્ષુબ્ધં પુષ્કરાવર્તકો યથા ।
તથા ચલન્તં ચલિતઃ સ્વશ્વમારૂઢવાનહમ્

ગન્તું પ્રવૃત્તો મૃગયામેકોઽહમતિરંહસા ।
ઉર્વરામિવ નિર્ભર્તુઃ કલ્લોલઃ પ્રલયામ્બુધેઃ

તેનાનિલવિલોલેન દૂરં નીતોઽસ્મિ વાજિના ।
યોગાભ્યાસજડેનાજ્ઞો મુગ્ધસ્ય મનસા યથા

અકિંચનમનઃશૂન્યં સ્ત્રીચિત્તમિવ નિર્ભરમ્ ।
તતઃ પ્રલયનિર્દગ્ધજગદાસ્પદભીષણમ્

નિષ્પક્ષિક્ષારનીહારં નિર્વૃક્ષમજલં મહત્ ।
સંપ્રાપ્તોઽહમપર્યન્તમરણ્યં શ્રાન્તવાહનઃ

તદ્દ્વિતીયમિવાકાશં તથાષ્ટમમિવામ્બુધિમ્ ।
પઞ્ચમં સાગરમિવ સંશુષ્કં શૂન્યકોટરમ્

જ્ઞસ્યેવ વિતતં ચેતો મૂર્ખસ્યેવ રુષાઽજવમ્ ।
અદૃષ્ટજનસંસર્ગમજાતતૃણપલ્લવમ્

અરણ્યમિદમાસાદ્ય મતિર્મે ખેદમાગતા ।
લલનેવૈત્ય દારિદ્ર્યં નિરન્નફલબાન્ધવમ્

કચન્મરુમરીચ્યમ્બુપુરઃપ્લુતકકુમ્મુખમ્ ।
આસૂર્યાસ્તં દિનં તત્ર પ્રક્રાન્તં સીદતા મયા

તદરણ્યં મયાતીતમતિકૃચ્છ્રેણ ખેદિના ।
વિવેકિનેવ સંસારો મધ્યશૂન્યતતાકૃતિ

યદેતેનાતિવાહ્યાહં પ્રાપ્તવાઞ્જઙ્ગલં ક્રમાત્ ।
અસ્તાદ્રિસાનું ખિન્નાશ્વઃ શૂન્યભ્રાન્ત્યેવભાસ્કરઃ

જમ્બૂકદમ્બપ્રાયેષુ કલાલાપાઃ પતત્રિણઃ ।
યત્ર સ્ફુરન્તિ ખણ્ડેષુ પાન્થાનામિવ બાન્ધવાઃ

યત્ર શષ્પશિખાશ્રેણ્યો દૃશ્યન્તે વિરલાઃ સ્થલે ।
કદર્થલક્ષ્મ્યા જિહ્મસ્ય હૃદીવાનન્દવૃત્તયઃ

પૂર્વાદરણ્યાદરસાત્તદ્ધિ કિંચિત્સુખાવહમ્ ।
અત્યન્તદુઃખાન્મરણાદ્વરં વ્યાધિર્હિ જન્તુષુ

તત્ર જમ્બીરખણ્ડસ્ય તલં સંપ્રાપ્તવાનહમ્ ।
માર્કણ્ડેય ઇવાગેન્દ્રમેકાર્ણવવિહારતઃ

આલમ્બિતા મયા તત્ર સ્કન્ધસંસર્ગિણી લતા ।
નીલા જલદમાલેવ તાપતપ્તેન ભૂભૃતા

મયિ પ્રલમ્બમાનેઽસ્યાં પ્રયાતઃ સ તુરઙ્ગમઃ ।
ગઙ્ગાવલમ્બિનિ નરે યથા દુષ્કૃતસંચયઃ

ચિરં દીર્ઘાધ્વગઃ ખિન્નસ્તત્ર વિશ્રાન્તવાનહમ્ ।
ભાનુરસ્તાચલોત્સઙ્ગે તલે કલ્પતરોરિવ

યાવત્સમસ્તસંસારવ્યવહારભરૈઃ સમમ્ ।
રવિર્વિશ્રમણાયેવ નિવિષ્ટોઽસ્તાચલાઙ્ગણે

શનૈઃ શ્યામિકયા ગ્રસ્તે સમસ્તે ભુવનોદરે ।
રાત્રિસંવ્યવહારેષુ સંપ્રવૃત્તેષુ જઙ્ગલે

અહં તરુતૃણે તસ્મિન્પેલવે ખણ્ડકોટરે ।
નિલીનશ્ચિરલીનાસ્યઃ સ્વનીડે વિહગો યથા

વિષદષ્ટવિવેકસ્ય કીનાશસ્ય ગલત્સ્મૃતેઃ ।
વિક્રીતસ્યેવ દીનસ્ય મગ્નસ્યેવાન્ધકૂપકે

તત્ર કલ્પસમા રાત્રિર્મોહમગ્નસ્ય મે ગતા ।
એકાર્ણવોહ્યમાનસ્ય માર્કણ્ડેયમુનેરિવ

ન સ્નાતવાન્નાર્ચિતવાન્ન તદા ભુક્તવાનહમ્ ।
કેવલં મે ગતા રાત્રિઃ સાપદાં ધુરિ તિષ્ઠતઃ

વિનિદ્રસ્ય વિધૈર્યસ્ય સ્ફુરતઃ સહ પલ્લવૈઃ ।
સમં દુષ્ટાતિદૈર્ઘ્યેણ સા વ્યતીયાય શર્વરી

તતસ્તિમિરલેખાસુ સહ તારેન્દુકૈરવૈઃ ।
મયીવાપાદ્યમાનાસુ મ્લાનતામલમાનને

શામ્યન્તીષુ ચ વેતાલક્ષ્વેડાસુ જવજઙ્ગલે ।
સહશીતાર્તિમદ્દન્તપઙ્ક્તિટાઙ્કારસીત્કતૈઃ

મામેવાર્તિવિનિર્મગ્નં હસન્તીમિવ દૃષ્ટવાન્ ।
અહં પૂર્વાં દિશં પ્રાપ્તમધુપાનારુણામિવ

ક્ષણાદજ્ઞ ઇવ જ્ઞાનં દરિદ્ર ઇવ કાઞ્ચનમ્ ।
દૃષ્ટવાનહમર્કં ખે વારણારોહણોન્મુખમ્

ઉત્થાયાસ્તરણં વસ્ત્રં તત્તદાસ્ફોટિતં મયા ।
હસ્તિચર્મદ્વરેણેવ સંધ્યાનૃત્યાનુરાગિણા

પ્રવૃત્તસ્તામહં સ્ફારાં વિહર્તું જઙ્ગલસ્થલીમ્ ।
કાલો જગત્કુટીં કલ્પદગ્ધભૂતગણામિવ

ન કિંચિદૃશ્યતે તત્ર ભૂતં જરઠજઙ્ગલે ।
અભિજાતો ગુણલવો યથા મૂર્ખશરીરકે

કેવલં વિગતાશઙ્કં ખણ્ડભ્રમણચઞ્ચલમ્ ।
ચીચીકૂચીતિવચના વિહરન્તિ વિહઙ્ગમાઃ

અથાષ્ટભાગમાપન્ને વ્યોમ્નો દિવસનાયકે ।
શુષ્કાવશ્યાયલેશાસુ સ્નાતાસ્વિવ લતાસુ ચ

દૃષ્ટા મયા પ્રભ્રમતા દારિકૌદનધારિણી ।
ગૃહીતામૃતસત્કુમ્ભા દાનવેનેવ માધવી

તરત્તારકનેત્રાં તાં શ્યામામધવલામ્બરામ્ ।
અહમભ્યાગતસ્તત્ર શર્વરીમિવ ચન્દ્રમાઃ

મહ્યમોદનમાશ્વેતદ્બાલે બલવદાપદિ ।
દેહિદીનાર્તિહરણાત્સ્ફારતાં યાન્તિ સંપદઃ

ક્ષુદન્તર્મહતીયં મે બાલે વૃદ્ધિમુપેયુષી ।
કૃષ્ણસર્પા પ્રસૂતેવ કોટરસ્થા જરદ્રુમે

યાચ્ચયાપિ તયા મહ્યમિત્થં દત્તં ન કિંચન ।
યત્નપ્રાર્થનયા લક્ષ્મ્યા યથા દુષ્કૃતિને ધનમ્

કેવલં ચિરકાલેન મયાત્યન્તાનુગામિના ।
ખણ્ડાત્ખણ્ડં નિપતતિ ચ્છાયાભૂતે પુરઃસ્થિતે

તયોક્તં હારકેયૂરિંશ્ચણ્ડાલીં વિદ્ધિ મામિતિ ।
રાક્ષસીમિવ સુક્રૂરા પુરુષાશ્વગજાશનામ્

રાજન્યાર્ચનમાત્રેણ મત્તો નાપ્નોષિ ભોજનમ્ ।
ગ્રામ્યાદનભિજાતેહાત્સૌજન્યમિવ સુન્દરમ્

ઇત્યુક્તવત્યા ગચ્છન્ત્યા ખેલયા ચ પદેપદે ।
કુઞ્જકેષુ નિમજ્જન્ત્યા લીલાવનતયોદિતમ્

દદામિ ભોજનમિદં ભર્તા ભવસિ ચેન્મમ ।
લોકો નોપકરોત્યર્થૈઃ સામાન્યઃ સ્નિગ્ધતાં વિના

વાહયત્યત્ર મે દાન્તાન્કેદારે પુલ્કસઃ પિતા ।
શ્મશાન ઇવ વેતાલઃ ક્ષુધિતો ધૂલિધૂસરઃ

તસ્યેદમન્નં ભવતિ ભર્તૃત્વે દીયતે સ્થિતે ।
પ્રાણૈરપિ હિ સંપૂજ્યા વલ્લભાઃ પુરુષા યતઃ

અથોક્તા સા મયા ભર્તા ભવામિ તવ સુવ્રતે ।
કેનાપદિ વિચાર્યન્તે વર્ણધર્મકુલક્રમાઃ

તતસ્તયૌદનાદર્ધં મહ્યમેકં સમર્પિતમ્ ।
માધવ્યેવામૃતાદર્ધમિન્દ્રાયાર્તિમહત્પુરા

જમ્બૂફલરસઃ પીતઃ સ ભુક્તઃ પક્કણૌદનઃ ।
વિશ્રાન્તં ચ મયા તત્ર મોહાપહૃતચેતસા

માં તત્રાર્કમિવાપૂર્ય સા પ્રાવૃટ્ શ્યામલા ગતા ।
હસ્તેન સમુપાદાય પ્રાણં બહિરિવ સ્થિતમ્

દુરાકૃતિં દુરારમ્ભમાસસાદ ભયપ્રદમ્ ।
પિતરં પીવરાકારમવીચિમિવ યાતના

તયા મદનુષઙ્ગિણ્યા સ્વાર્થસ્તસ્મૈ નિવેદિતઃ ।
માતઙ્ગાય ભ્રમર્યેવ નિઃસ્વનેનાલિલગ્નયા

અયં મમ ભવેદ્ભર્તા તાત હે તવ રોચતામ્ ।
સ તસ્યા બાઢમિત્યુક્ત્વા દિનાન્તે સમુપસ્થિતે

મુમોચ દાન્તાવાબદ્ધૌ કૃતાન્તઃ કિઙ્કરાવિવ ।
નીહારાભ્રકડારાસુ દિક્ષુ પ્રોદ્ધૂલિતાસુ ચ ।
વેતાલબન્ધનાત્તસ્માદ્દિનાન્તે ચલિતા વયમ્

ક્ષણેન પક્કણં પ્રાપ્તાઃ સંધ્યાયાં દીર્ઘજઙ્ગલાત્ ।
શ્મશાનાદિવ વેતાલાઃ શ્મશાનમિતરન્મહત્

વિકર્તિતવિભાગસ્થકપિકુક્કુટવાયસમ્ ।
રક્તસિક્તોર્વરાભાગપ્રભ્રમન્મક્ષિકાગણમ્

શોષાર્થં પ્રસૃતાર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીજાલપતત્ખગમ્ ।
નિષ્કુટસ્થિતજમ્બીરખણ્ડલગ્નખગધ્વનિ

શુષ્યદ્ગુરુવસાપિણ્ડપૂર્ણાલિન્દલસત્ખગમ્ ।
દૃષ્ટિપ્રસૃતરક્તાક્તચર્મસ્રવદસૃગ્લવમ્

બાલહસ્તસ્થિતક્રવ્યપિણ્ડક્વણિતમક્ષિકમ્ ।
જર્જરાધિષ્ઠચણ્ડાલતર્જિતારટિતાર્ભકમ્

તત્પ્રવિષ્ટા વયં કીર્ણશિરાન્ત્ર ભીમપક્કણમ્ ।
મૃતભૂતં જગત્કલ્પે કૃતાન્તાનુચરા ઇવ

સંભ્રમોપહિતાનલ્પકદલીદલપીઠકે ।
અહમાસ્થિતવાંસ્તત્ર નવે શ્વશુરમન્દિરે

શ્વશ્ર્વા મે કેકરાક્ષ્યા તુ તેનાસૃગ્લવચક્ષુષા ।
જામાતાયમિતિ પ્રોક્તં તયા તદભિનન્દિતમ્

અથ વિશ્રમ્ય ચણ્ડાલભોજનાન્યજિનાસને ।
સંચિતાન્યુપભુક્તાનિ દુષ્કૃતાનીવ ભૂરિશઃ

અનન્તદુઃખબીજાનિ ન મનોજ્ઞતરાણ્યપિ ।
તાનિ પ્રણયવાક્યાનિ શ્રુતાન્યસુભગાન્યલમ્

નિરભ્રામ્બરનક્ષત્રે કસ્મિંશ્ચિદ્દિવસે તતઃ ।
તૈસ્તૈરારમ્ભસંરમ્ભૈસ્તૈર્વસ્ત્રવિભવાર્પણૈઃ

દત્તાપ્યનેન સા મહ્યં કુમારી ભયદાયિની ।
સુકૃષ્ણા કૃષ્ણવર્ણેન દુષ્કૃતેનેવ યાતના

સરભસમભિતો વિનેદુરત્ર
પ્રસૃતમહામદિરાસવાઃ શ્વપાકાઃ ।
હતપટુપટહા વિલાસવન્તઃ
સ્વયમિવ દુષ્કૃતરાશયો મહાન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મો૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે ઇન્દ્રજાલોપાખ્યાને ચાણ્ડાલીવિવાહો નામ ષડુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ