યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.104

ચતુરુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્ર તે શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તમિમમુત્તમમ્ ।
જાગતીહેન્દ્રજાલશ્રીશ્ચિત્તાયત્તા યથા સ્થિતા

અસ્ત્યસ્મિન્વસુધાપીઠે નાનાવનસમાકુલઃ ।
ઉત્તરાપાણ્ડવો નામ સ્ફીતો જનપદો મહાન્

નીરન્ધ્રઘનગમ્ભીરવનવિશ્રાન્તતાપસઃ ।
વિદ્યાધરીકૃતલતાદોલોપવનપત્તનઃ

વાતોદ્ધૂતાઞ્જકિઞ્જલ્કપુઞ્જપિઞ્જરપર્વતઃ ।
લસત્કુસુમસંભારવનમાલાવતંસકઃ

કરઞ્જમઞ્જરીકુઞ્જગુચ્છપર્યન્તજઙ્ગલઃ ।
ખર્જૂરાન્તરિતગ્રામો ઘુંઘુમધ્વનિતામ્બરઃ

એકપિઙ્ગશિલાશ્રેણીશાલિકેદારપિઙ્ગલઃ ।
નીલકણ્ઠારવોદ્દામવનજઙ્ગલમણ્ડિતઃ

સારસારવસંરમ્ભરણત્કનકકાનનઃ ।
તમાલપાટલીનીલગિરિગ્રામકકુણ્ડલઃ

વિચિત્રવિહગવ્યૂહવિરાવકૃતકાકલિઃ ।
નદીપરિસરોન્નિદ્રપારિભદ્રદ્રુમારુણઃ

ગાયત્કલમકેદારદારિકાહૃતમન્મથઃ ।
પુષ્પફલચલદ્વાતવ્યાધૂતકુસુમામ્બુદઃ

દરીગૃહવિનિષ્ક્રાન્તસિદ્ધચારણબન્દિકમ્ ।
સ્વર્ગાદિવ સમાનીય લાવણ્યમભિનિર્મિતઃ

ગાયત્કિન્નરગન્ધર્વકદલીખણ્ડમણ્ડપઃ ।
મન્દાનિલરવોદ્ભૂતઃ પુષ્પોપવનપાણ્ડુરઃ

તત્રાસ્તિ લવણો નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રકુલોદ્ભૂતો ભૂમાવિવ દિવાકરઃ

યદ્યશઃકુસુમોત્તંસપાણ્ડુરસ્કન્ધમણ્ડલાઃ ।
તત્ર શૈલા વિરાજન્તે હારાઃ પ્રોદ્ધૂલિતા ઇવ

કૃપાણશકલોત્કૃત્તનિઃશેષારાતિમણ્ડલઃ ।
અરાતિલોકઃ પ્રાપ્નોતિ યદનુસ્મરણાજ્જ્વરમ્

યસ્યોદારસમારમ્ભમાર્યલોકાનુપાલનમ્ ।
ચરિતં સંસ્મરિષ્યન્તિ હરેરિવ ચિરં જનાઃ

યસ્યાપ્સરોમિરદ્રીન્દ્રમૂર્ધસ્વમરસદ્મસુ ।
વિકાસિપુલકોલ્લાસં ગીયન્તે ગુણગીતયઃ

યસ્ય સ્વઃસુન્દરીગીતા લોકપાલચિરશ્રુતાઃ ।
વિરિઞ્ચિહંસૈર્ધ્વન્યન્તે સ્વભ્યાસાદ્ગુણગીતયઃ

સ્વપ્નેષ્વપિ ન સામાન્યા યસ્યોદારચમત્કૃતિઃ ।
રામ દૃષ્ટા શ્રુતા વાપિ દૈન્યદોષમયી ક્રિયા

જિહ્મતાં યો ન જાનાતિ ન દૃષ્ટા યેન ધૃષ્ણુતા ।
ઉદારતા યેન ધૃતા બ્રહ્મણેવાક્ષમાલિકા

દિનાષ્ટભાગમાકાશમાગતે દિવસાધિપે ।
સ કદાચિત્સભાસ્થાને સિંહાસનગતોઽભવત્

સુખોપવિષ્ટે તત્રાસ્મિન્રાજનીન્દાવિવામ્બરે ।
પ્રવિશન્તીષુ સામન્તસેનાસુ ચ સસંભ્રમમ્

ગાયન્તીષ્વથ કાન્તાસુ સૂપવિષ્ટેષુ રાજસુ ।
મનો હરતિ સાહ્લાદે વીણાવંશકલારવે

ચારુચામરહસ્તાસુ સવિલાસાસુ રાજનિ ।
દેવાસુરગુરુપ્રખ્યે વિશ્રાન્તે મન્ત્રિમણ્ડલે

પ્રસ્તુતેષુ પ્રવિષ્ટેષુ રાજકાર્યેષુ મન્ત્રિભિઃ ।
પ્રોક્તાસુ દેશવાર્તાસુ નિપુણૈશ્ચારુમન્ત્રિભિઃ

ઇતિહ્યસમયે પુણ્યે વાચ્યમાને ચ પુસ્તકે ।
પઠત્સુ ચ સ્તુતીઃ પુણ્યાઃ પુરઃ પ્રહ્વેષુ વન્દિષુ

સભાં વિવેશ સાટોપઃ કશ્ચિત્તામૈન્દ્રજાલિકઃ ।
વર્ષેણાહિતસંરમ્ભો વસુધામિવ વારિદઃ

સ નનામ મહીપાલં શિખરોદારકન્ધરમ્ ।
પાદોપાન્તગતઃ કાન્તં શૈલં ફલતરુર્યથા

સચ્છાયસ્યોન્નતાંસસ્ય ફલિનઃ પુષ્પભાસિનઃ ।
સ વિવેશ પુરો રાજ્ઞસ્તરોરગ્રે કપિર્યથા

ચપલો લમ્પટોઽર્થાનામામોદસુખમારુતમ્ ।
ઉવાચોત્કન્ધરં ભૂપં સપદ્મમિવ ષટ્પદઃ

વિલોકય વિભો તાવદેકામિહ ખરોલિકામ્ ।
પીઠસ્થ એવ સાશ્ચર્યાં વ્યોમ્નિ ચન્દ્ર ઇવાવનિમ્

ઇત્યુક્ત્વા પિચ્છિકા તેન ભ્રામિતા ભ્રમદાયિની ।
નાનાવિરચનાબીજં માયેવ પરમાત્મનઃ

તાં દદર્શ મહીપાલસ્તેજોરેણુવિરાજિતામ્ ।
શક્રઃ સુરવિમાનસ્થઃ સ્વકાર્મુકલતામિવ

સભાં સૈન્ધવસામન્તો વિવેશાસ્મિન્ક્ષણે તદા ।
તારાપરિકરાપૂર્ણાં વ્યોમવીથીમિવામ્બુદઃ

તં ચૈવાનુજગામાશ્વઃ સૌમ્યઃ પરમવેગવાન્ ।
દેવલોકોન્મુખં તુષ્ટં શક્રમુચ્ચૈઃશ્રવા ઇવ

સ તમશ્વમુપાદાય પાર્થિવં સમુવાચ હ ।
સોચ્ચૈઃશ્રવા ઇવ ક્ષીરસાગરો મરુતાં પતિમ્

ઇદમુચ્ચૈઃશ્રવઃપ્રખ્યં હયરત્નં મહીપતે ।
જવોડુયનશીલેન મૂર્તિમાનિવ મારુતઃ

અશ્વોઽયમસ્મત્પ્રભુણા પ્રભો સંપ્રહિતસ્ત્વયિ ।
રાજતે હિ પદાર્થશ્રીર્મહતામર્પણાચ્છુભા

ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંસ્તુ પ્રત્યુવાચૈન્દ્રજાલિકઃ ।
જલદસ્તનિતે શાન્તે ચાતકોઽમ્બુધરં યથા

સદશ્વમેનમારુહ્ય ભુવનં વિહર પ્રભો ।
સ્વપ્રતાપાહિતાનલ્પશોભામુર્વીં રવિર્યથા

અશ્વમાલોકયામાસ તેનોક્ત ઇતિ પાર્થિવઃ ।
નિર્ઘાતસ્તનિતં મેઘં મયૂર ઇવ સૂત્કરઃ

અથાનિમેષયા દૃષ્ટ્યા રાજા ચિત્રોપમાકૃતિઃ ।
બભૂવાલોકયન્નશ્વં લિપિકર્માર્પિતોપમઃ

ક્ષણમાલોક્ય પીઠસ્થસ્તસ્થૌ સંસ્થગિતેક્ષણઃ ।
દૃષ્ટ્યાઽઽક્ષુબ્ધઃ સમુદ્રોઽદ્રિમીનકૈઃ કરવો યથા

તસ્થૌ મુહૂર્તયુગ્મં સ ધ્યાનાસક્ત ઇવાત્મનિ ।
વીતરાગો મુનિઃ ક્ષુબ્ધઃ પરાનન્દ ઇવ સ્થિતઃ

બોધિતઃ કેનચિન્નાસૌ સ્વપ્રતાપજિતોર્જિતઃ ।
ધિયા કામપ્યયં ભૂયશ્ચિન્તાં ચિન્તયતીતિ ચ

બભૂવુઃ કેવલં તત્ર નિઃસ્પન્દસિતચામરાઃ ।
ચામરિણ્યો હિ શર્વર્યઃ સ્તમ્ભિતેન્દુકરા ઇવ

વિરેજુર્વિસ્મયાપૂર્ણા નિઃસ્પન્દાસ્તે સભાસદઃ ।
નિઃસ્પન્દકિઞ્જલ્કદલાઃ પદ્માઃ પઙ્કકૃતા ઇવ

પ્રશશામ સભાસ્થાને જનકોલાહલઃ શનૈઃ ।
પ્રશાન્તપ્રાવૃષિ વ્યોમન્યામ્ભોદમિવ ગર્જિતમ્

સંદેહસાગરે મગ્ના જગ્મુશ્ચિન્તાં સુમન્ત્રિણઃ ।
વિષીદતિ ગદાપાણાવસુરાજાવિવામરાઃ

વિતતવિસ્મિતજિહ્નિતયા તયા
જનતયા ભયમોહવિષણ્ણયા ।
સ્તિમિતચક્ષુષિ ભૂમિપતૌ સ્થિતે
મુકુલિતાજ્જવનસ્ય ધૃતા દ્યુતિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ઇન્દ્રજાલોપાખ્યાને નૃપવ્યામોહો નામ ચતુરુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ