યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.103

ત્ર્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરસ્માદુત્થિતં ચેતસ્તત્કલ્લોલ ઇવાર્ણવાત્ ।
સ્ફારતામેત્ય ભુવનં તનોતીદમિતસ્તતઃ

હ્રસ્વં દીર્ઘં કરોત્યાશુ દીર્ઘં નયતિ ખર્વતામ્ ।
સ્વતાં નયત્યન્યદલં સ્વં તથૈવાન્યતામપિ

પ્રાદેશમાત્રમપિ યદ્વસ્તુભાવનયૈવ તત્ ।
સ્વયં સંપન્નયેવાશુ કરોત્યદ્રીન્દ્રભાસુરમ્

લબ્ધપ્રતિષ્ઠં પરમાત્પદાદુલ્લસિતં મનઃ ।
નિમેષેણૈવ સંસારાન્કરોતિ ન કરોતિ ચ

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં ચિત્તાદેતદુપાગતમ્

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશક્તિપર્યાકુલીકૃતમ્ ।
ભાવાદ્ભાવાન્તરં યાતિ લોલત્વાન્નટવન્મનઃ

સદસત્તાં નયત્યાશુ સત્તાં વા સન્નયત્યલમ્ ।
તાદૃશાન્યેવ ચાદત્તે સુખદુઃખાનિ ભાવિતમ્

યદાપ્તં સ્વયમાદત્તે યથૈવ ચઞ્ચલં મનઃ ।
હસ્તપાદાદિસંઘાતસ્તદા પ્રયતતે તથા

તતઃ સૈવ ક્રિયા ચિત્તસમાહિતફલાફલમ્ ।
ક્ષણાત્પ્રયચ્છતિ લતા કાલસિક્તેવ તાદૃશમ્

ચિત્રાં ક્રીડનકશ્રેણીં યથા પઙ્કાદ્ગૃહે શિશુઃ ।
કરોત્યેવં મનો રામ વિકલ્પં કુરુતે જગત્

મનઃસર્વજનક્રીડાનૃજમ્બાલલવેષ્વતઃ ।
કિમેતદ્ધિ પદાર્થેષુ રૂઢં જગતિ કલ્પ્યતે

કરોત્યૃતુકરઃ કાલો યથા રૂપાન્યથા તરોઃ ।
ચિત્તમેવં પદાર્થાનામેષામેવાન્યતામિવ

મનોરથે તથા સ્વપ્ને સંકલ્પકલનાસુ ચ ।
ગોષ્પદં યોજનવ્યૂહઃ સ્વાસુ લીલાસુ ચેતસઃ

કલ્પં ક્ષણીકરોત્યન્તઃ ક્ષણં નયતિ કલ્પતામ્ ।
મનસ્તદાયત્તમતો દેશકાલક્રમં વિદુઃ

તીવ્રમન્દત્વસંવેગાદ્બહુત્વાલ્પત્વભેદતઃ ।
વિલમ્બનેન ચ ચિરં નતુ શક્તિમશક્તિતઃ

વ્યામોહસંભ્રમાનર્થદેશકાલગમાગમાઃ ।
ચેતસઃ પ્રભવન્ત્યેતે પાદપાદિવ પલ્લવાઃ

જલમેવ યથામ્ભોધિરૌષ્ણ્યમેવ યથાનલઃ ।
તથા વિવિધસંરમ્ભઃ સંસારશ્ચિત્તમેવ વા

સકર્તૃકર્મકરણં યદિદં ચેત્યમાગતમ્ ।
દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાઢ્યં તત્સર્વં ચિત્તમેવ ચ

ચિત્તં જગન્તિ ભુવનાનિ વનાન્તરાણિ
સંલક્ષ્યતે સ્વયમુપાગતમાત્મભેદૈઃ ।
કેયૂરમૌલિકટકૈશ્ચ લસત્સ્વરૂપં
ત્યક્ત્વૈવ કાઞ્ચનધિયેવ જનેન હેમ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે ચિત્તમાહાત્મ્યં નામ ત્ર્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ