યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.102

દ્વિ ઉત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વસંકલ્પવશાન્મૂઢો મોહમેતિ ન પણ્ડિતઃ ।
અક્ષયે ક્ષયસંકલ્પાન્મુહ્યતે શિશુરેવ હિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કોઽસૌ સંકલ્પિતઃ કેન ક્ષયો બ્રહ્મવિદાં વર ।
અસતૈવ મહામોહં યેનાદાત્તત્સદૈવ હિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસતા ભૂતસંઘેન ક્ષયોઽહંકારનામધૃક્ ।
વેતાલઃ શિશુનેવેહ મિથ્યૈવ પરિકલ્પિતઃ

એકસ્મિન્નેવ સર્વસ્મિન્સ્થિતે પરમવસ્તુનિ ।
કુતઃ કોઽયમહં નામ કથં નામ કિલોદિતઃ

વસ્તુતો નાસ્ત્યહંકારઃ પરમાત્મન્યભેદિનિ ।
અસમ્યગ્દર્શનાન્માર્ગીસરિત્તીવ્રાતપે યથા

મનોમણિમહારમ્ભઃ સંસાર ઇતિ લક્ષ્યતે ।
આત્મનાત્માનમાશ્રિત્ય સ્ફુરત્યન્તર્યથામ્ભસા

અસમ્યગ્દર્શનં તેન ત્યજ રામ નિરાશ્રયમ્ ।
સાશ્રયં સત્યમાનન્દિ સમ્યગ્દર્શનમાશ્રય

ધિયા વિચારધર્મિણ્યા મોહસંરમ્ભહીનયા ।
વિચારયાધુના સત્યમસત્યં સંપરિત્યજ

અબદ્ધો બદ્ધ ઇત્યુક્ત્વા કિં શોચસિ મુધૈવ હિ ।
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય કિં કથં કેન બધ્યતે

નાનાઽનાનાત્વકલના ત્વવિભિન્નમહાત્મનિ ।
સર્વસ્મિન્બ્રહ્મતત્ત્વેઽસ્મિન્કિં બદ્ધં કિં વિમુચ્યતે

અનાર્તોઽપ્યાર્તિમાન્ભાતિ ચ્છિન્નેઽઙ્ગે કિંચ તામ્યતિ ।
ભેદાભેદવિકારાર્તિઃ કાચિન્નાત્મનિ વિદ્યતે

દેહે નષ્ટે ક્ષતે ક્ષીણે કાત્મનઃ ક્ષતિરાગતા ।
ભસ્ત્રાયાં પરિદગ્ધાયાં ભસ્ત્રાપૂરો ન નશ્યતિ

દેહઃ પતતુ વોદેતુ કા નઃ ક્ષતિરુપસ્થિતા ।
કો નષ્ટઃ પ્રક્ષતે પુષ્પે આમોદો વ્યોમસંશ્રયઃ

આપતન્તુ વપુઃપદ્મે સુખદુઃખહિમશ્રિયઃ ।
આકાશોડુયનાલીનાં કા નઃ ક્ષતિરુપસ્થિતા

દેહઃ પતતુ વોદેતુ યાતુ વા ગગનાન્તરમ્ ।
તદ્વિલક્ષણરૂપસ્ય કાસૌ ભવતિ મે ક્ષતિઃ

યથા પયોદમરુતોર્યથા ષટ્પદપદ્મયોઃ ।
તથા રાઘવ સંબન્ધસ્ત્વચ્છરીરત્વદાત્મનોઃ

મનો રામ શરીરં હિ જગતઃ સકલસ્ય ચ ।
આદ્યા શક્તિશ્ચિદધ્યાત્મા ન નશ્યતિ કદાચન

યોઽસાવાત્મા મહાપ્રાજ્ઞ ન નશ્યતિ ન ગચ્છતિ ।
ન નશ્યતિ કદાચિચ્ચ કિં મુધા પરિતપ્યસે

વિશીર્ણેઽભ્રે યથા વાતઃ શુષ્કેઽબ્જે ષટ્પદો યથા ।
યાત્યનન્તપદં વ્યોમ તથાત્મા દેહસંક્ષયે

સંસારેઽસ્મિન્વિહરતો મનોઽપિ હિ ન નશ્યતિ ।
જ્ઞાનાગ્નિના વિના જન્તોરાત્મનાશે તુ કા કથા

યઃ કુણ્ડવદરન્યાયો યો ઘટાકાશયોઃ ક્રમઃ ।
સ્થિતિર્દેહાત્મનોઃ સૈવ સવિનાશાવિનાશયોઃ

બદરં હસ્તમાયાતિ યથા સ્ફુટતિ કુણ્ડકે ।
આત્મા ગગનમાયાતિ તથા ચલતિ દેહકે

કુમ્ભે ગચ્છત્યકુમ્ભત્વં કુમ્ભાકાશો યથામ્બરે ।
તિષ્ઠત્યેવમયં ક્ષીણે દેહે દેહી નિરામયઃ

મનોદેહો હિ જન્તૂનાં દેશકાલતિરોહિતઃ ।
મુહુર્મૃતિપટાચ્છન્નઃ શઠે કિં પરિદેવના

દેશકાલતિરોધાને મૂઢોઽપિ મરણે નરઃ ।
કિં બિભેતિ મહાબાહો નેહ પશ્યતિ કશ્ચન

અતસ્ત્વં વાસનાં રામ મિથ્યૈવાહમિતિ સ્થિતામ્ ।
ત્યજ પક્ષીશ્વરો વ્યોમગમનોત્ક ઇવાણ્ડકમ્

એષા હિ માનસી શક્તિરિષ્ટાનિષ્ટનિબન્ધની ।
અનયૈવ મુધા ભ્રાન્ત્યા સ્વપ્નવત્પરિકલ્પના

અવિદ્યૈષા દુરન્તૈષા દુઃખાયૈષા વિવર્ધતે ।
અપરિજ્ઞાયમાનૈષા તનોતીદમસન્મયમ્

એષા તુચ્છવદાકાશં તુષારમલિનં યથા ।
પરિપશ્યતિ વિભ્રાન્તા સ્વરૂપસ્ય સ્વભાવતઃ

અસદેવેદમારમ્ભમન્થરં સદિવોત્થિતમ્ ।
કલ્પિતં જગદાભોગિ દીર્ઘસ્વપ્ન ઇવૈતયા

ભાવનામાત્ર એવાસ્યાઃ સ્વરૂપં કર્તૃતાં ગતમ્ ।
જગન્નામાવિલં ચક્ષુર્વ્યોમ્નિ બિમ્બરુચામિવ

લયમસ્યાઃ સ્વરૂપં ત્વં નય રામ વિચારણાત્ ।
યથા હિમશિલાયાસ્તુ તપનાદ્દિવસાધિપઃ

હિમાભાવાર્થિનોઽર્કસ્ય સ્વોદયેનેપ્સિતં યથા ।
સિદ્ધ્યત્યેવં વિચારેણ મનોનાશાર્થિનોઽર્થિતમ્

અવિદ્યાઽસંપ્રબુદ્ધા હિ વિતતાનર્થદુર્ગમા ।
નાનેન્દ્રજાલકલનાં શમ્બરો હેમ વર્ષતિ

સ્વવિનાશક્રિયાં ચૈતાં મન એવ કરોત્યલમ્ ।
મનો હ્યાત્મવધં નામ નાટકં પરિનૃત્યતિ

આત્માનમીક્ષતે ચેતઃ સ્વવિનાશાય કેવલમ્ ।
નહિ જાનાતિ દુર્બુદ્ધિર્વિનાશં પ્રત્યુપસ્થિતમ્

સ્વયં સંકલ્પમાત્રેણ સ્વવિનાશદૃશામિદમ્ ।
મનઃ સંસાધયત્યાશુ ક્લેશો નાત્રોપયુજ્યતે

સ્વસંકલ્પવિકલ્પાંશં વિવેકોપહિતં મનઃ ।
સંત્યજ્ય રૂપમાભોગિ કરોત્યાત્માવબોધનમ્

મહોદયો મનોનાશો મહોચ્છેદસ્ય તૂદયઃ ।
મનોનાશે પ્રયત્નં ત્વં કુરુ મા મનસો જવે

અવિરલસુખદુઃખવૃક્ષખણ્ડે
વિષમકૃતાન્તમહોરગે વનેઽસ્મિન્ ।
પ્રભુરિદમખિલે વિવેકહીનં
સુભગ મનો મહદાપદેકહેતુઃ

ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે દે૦ મો૦ ઉપદેશકરણં નામ દ્વિ ઉત્તરશતતમઃ સર્ગઃ