યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.101

એકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિમુચ્યતે મુનિશ્રેષ્ઠ બાલકાખ્યાયિકાક્રમઃ ।
ક્રમેણ કથયૈતન્મે મનોવર્ણનકારણમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કોઽપિ મુગ્ધમતિર્બાલો ધાત્રીં પૃચ્છતિ રાઘવ ।
કાંચિદ્વિનોદિનીં ધાત્રિ વર્ણયાખ્યાયિકામિતિ

સા બાલસ્ય વિનોદાય ધાત્રી તસ્ય મહામતે ।
આખ્યાયિકાં કથયતિ પ્રસન્નમધુરાક્ષરમ્

ક્વચિત્સન્તિ મહાત્માનો રાજપુત્રાસ્ત્રયઃ શુભાઃ ।
ધાર્મિકાઃ શૌર્યમુદિતા અત્યન્તાસતિ પત્તને

વિસ્તીર્ણે શૂન્યનગરે વ્યોમ્નીવ જલતારકાઃ ।
દ્વૌ ન જાતૌ તથૈકસ્તુ ગર્ભ એવ ન સંસ્થિતઃ

અથાત્યુત્તમલાભાર્થં કદાચિત્સમવાયતઃ ।
વિબન્ધવઃ ખિન્નમુખાઃ શોકોપહતચેતસઃ

તે તસ્માચ્છૂન્યનગરાન્નિર્ગતા વિતતાનનાઃ ।
ગગનાદિવ સંશ્લિષ્ટા બુધશુક્રશનૈશ્ચરાઃ

શિરીષસુકુમારાઙ્ગાઃ પૃષ્ઠતોઽર્કેણ તાપિતાઃ ।
માર્ગેઽહનિ ગતા ગ્રીષ્મતાપાર્તાઃ પલ્લવા ઇવ

સંતપ્તમાર્ગસિકતાદગ્ધપાદસરોરુહાઃ ।
હા તાત ચેતિ શોચન્તો મૃગા યૂથચ્યુતા ઇવ

દર્ભાગ્રભિન્નચરણાસ્તાપખિન્નાઙ્ગસંધયઃ ।
ઉલ્લઙ્ઘ્ય દૂરમધ્વાનં ધૂલિધૂસરમૂર્તયઃ

મઞ્જરીજાલજટિલં ફલપલ્લવમાલિતમ્ ।
મૃગપક્ષિગણાધારં પ્રાપુર્માર્ગે તરુત્રયમ્

યસ્મિન્વૃક્ષત્રયે વૃક્ષૌ દ્વૌ ન જાતૌ મનાગપિ ।
બીજમેવ તૃતીયસ્ય સ્વારોહસ્ય ન વિદ્યતે

વિશ્રાન્તાસ્તે પરિશ્રાન્તાસ્તત્રૈકસ્ય તરોરધઃ ।
પારિજાતતલે સ્વર્ગે શક્રાનિલયમા ઇવ

ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ ભુક્ત્વા પીત્વા ચ તદ્રસમ્ ।
કૃત્વા ગુલુચ્છકૈર્માલાં ચિરં વિશ્રમ્ય તે યયુઃ

પુનર્દૂરતરં ગત્વા મધ્યાહ્ને સમુપસ્થિતે ।
સરિત્ત્રિતયમાસેદુસ્તરઙ્ગતરલારવમ્

તત્રૈકા પરિશુષ્કૈવ મનાગપ્યમ્બુ ન દ્વયોઃ ।
વિદ્યતે સરિતોર્દૃષ્ટિરન્ધલોચનયોરિવ

પરિશુષ્કા ભૃશં યાસૌ તસ્યાં તે સસ્નુરાદૃતાઃ ।
ઘર્માર્તા ઇવ ગઙ્ગાયાં બ્રહ્મવિષ્ણુહરા ઇવ

ચિરં કૃત્વા જલક્રીડાં પીત્વા ક્ષીરોપમં પયઃ ।
જગ્મુસ્તે રાજતનયાઃ પ્રહૃષ્ટમનસઃ સ્વયમ્

અથાસેદુર્દિનસ્યાન્તે લમ્બમાને દિવાકરે ।
ભવિષ્યન્નવનિર્માણં નગરં નગસન્નિભમ્

પતાકાપદ્મિનીવ્યાપ્તં નીલાકાશજલાશયમ્ ।
દૂરશ્રુતસમુલ્લાપગાયન્નાગરમણ્ડલમ્

દદૃશુસ્તત્ર રમ્યાણિ ત્રીણિ સદ્ભવનાનિ તે ।
મણિકાઞ્ચનગેહાનિ શ્રૃઙ્ગાણીવ મહાગિરેઃ

અનિર્મિતે દ્વે સદને એકં નિર્ભિત્તિ તત્ર વૈ ।
અભિત્તિમન્દિરં ચારુ પ્રવિષ્ટાસ્તે નરાસ્ત્રયઃ

સંપ્રવિશ્યોપવિશ્યાશુ વિહરન્તો વરાનનાઃ ।
પ્રાપુઃ સ્થાલીત્રયં તત્ર તપ્તકાઞ્ચનકલ્પિતમ્

તત્ર કર્પરતાં યાતે દ્વે એકા ચૂર્ણતાં ગતા ।
જગૃહુશ્ચૂર્ણરૂપાં તાં સ્થાલીં તે દીર્ઘબુદ્ધયઃ

દ્રોણૈર્નવનવત્યા તૈસ્તસ્યાં દ્રોણેન ચાન્ધસઃ ।
તત્ર દ્રોણશતં હીનં રન્ધિતં બહુભોજિભિઃ

નિમન્ત્રિતાસ્ત્રયસ્તૈસ્તુ બ્રાહ્મણા રાજસૂનુભિઃ ।
દ્વૌ નિર્દેહાવથૈકસ્ય મુખમેવ ન વિદ્યતે

નિર્મુખેનાન્ધસસ્તત્ર ભુક્તં દ્રોણશતં સુત ।
વિપ્રભુક્તાવશેષં તુ ભુક્તમન્ધો નૃપાત્મજૈઃ

ત્રિભિસ્તે રાજપુત્રાશ્ચ પરાં નિર્વૃતિમાગતાઃ ।
ભવિષ્યન્નગરે તસ્મિન્ રાજપુત્રાસ્ત્રયો હિ તે ।
સુખમદ્ય સ્થિતાઃ પુત્ર મૃગયાવ્યવહારિણઃ

આખ્યાયિકૈષા કથિતા મયા રમ્યા તવાનઘ ।
એતાં હૃદિ કુરુ પ્રાજ્ઞ વિદગ્ધસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

ધાત્ર્યેતિ કથિતા રામ બાલકાખ્યાયિકા શુભા ।
તુષ્ટિં જગામ બાલશ્ચ શુભાખ્યાયિકયાનયા

એષા હિ કથિતા રામ ચિત્તાખ્યાનકથાં પ્રતિ ।
બાલકાખ્યાયિકા તુભ્યં મયા કમલલોચન

ઇયં સંસારરચના સ્થિતિમેવમુપાગતા ।
બાલકાખ્યાયિકેવોગ્રૈઃ સંકલ્પૈર્દૃઢકલ્પિતૈઃ

વિકલ્પજાલકૈવેયં પ્રતિભાસાત્મિકાનઘ ।
બન્ધમોક્ષાદિકલનારૂપેણ પરિજૃમ્ભતે

સંકલ્પમાત્રાદિતરદ્વિદ્યતે નેહ કિંચન ।
સંકલ્પવશતઃ કિંચિન્ન કિંચિત્કિંચિદેવ વા

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
સંકલ્પકચિતં સર્વમેવં સ્વપ્નવદાત્મનઃ

રાજપુત્રાસ્ત્રયો નદ્યો ભવિષ્યન્નગરે યથા ।
યથા સંકલ્પરચના તથેયં હિ જગત્સ્થિતિઃ

સંકલ્પમાત્રમભિતઃ પરિસ્ફુરતિ ચઞ્ચલઃ ।
પયોમાત્રાત્મકોઽમ્ભોધિરમ્ભસીવાત્મનાત્મનિ

સંકલ્પમાત્રં પ્રથમમુત્થિતં પરમાત્મનઃ ।
તદિદં સ્ફારતાં યાતં વ્યાપારૈર્દિવસં યથા

સંકલ્પજાલકલનૈવ જગત્સમગ્રં
સંકલ્પમેવ નનુ વિદ્ધિ વિલાસચેત્યમ્ ।
સંકલ્પમાત્રમલમુત્સૃજ નિર્વિકલ્પ-
માશ્રિત્ય નિશ્ચયમવાપ્નુહિ રામ શાન્તિમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે બાલકાખ્યાયિકાનામૈકોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ