યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.8

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાકૃતિર્ન ચ કર્માણિ ન સ્પન્દો ન પરાક્રમઃ ।
તન્મિથ્યાજ્ઞાનવદ્રૂઢં દૈવં નામ કિમુચ્યતે

સ્વકર્મફલસંપ્રાપ્તાવિદમિત્થમિતીતિ યાઃ ।
ગિરસ્તા દૈવનામ્નૈતાઃ પ્રસિદ્ધિં સમુપાગતાઃ

તત્રૈવ મૂઢમતિભિર્દૈવમસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।
આત્તો દુરવબોધેન રજ્જ્વામિવ ભુજંગમઃ

હ્યસ્તની દુષ્ક્રિયાભ્યેતિ શોભાં સત્ક્રિયયા યથા ।
અદ્યૈવં પ્રાક્તની તસ્માદ્યત્નાત્સત્કાર્યવાન્ભવેત્

મૂઢાનુમાનસંસિદ્ધં દૈવં યસ્યાસ્તિ દુર્મતેઃ ।
દૈવાદ્દાહોઽસ્તિ નૈવેતિ ગન્તવ્યં તેન પાવકે

દૈવમેવેહ ચેત્કર્તું પુંસઃ કિમિવ ચેષ્ટયા ।
સ્નાનદાનાસનોચ્ચારાન્દૈવમેવ કરિષ્યતિ

કિંવા શાસ્ત્રોપદેશેન મૂકોઽયં પુરુષઃ કિલ ।
સંચાર્યતે તુ દૈવેન કિં કસ્યેહોપદિશ્યતે

ન ચ નિસ્પન્દતા લોકે દૃષ્ટેહ શવતાં વિના ।
સ્પન્દાચ્ચ ફલસંપ્રાપ્તિસ્તસ્માદ્દૈવં નિરર્થકમ્

ન ચામૂર્તેન દૈવેન મૂર્તસ્ય સહકર્તૃતા ।
પુંસઃ સંદૃશ્યતે કાચિત્તસ્માદ્દૈવં નિરર્થકમ્

મિથોઽઙ્ગાનિ સમાસાદ્ય દ્વયોરેકૈકકર્તૃતા ।
હસ્તાદીનાં હતત્વે હ ન દૈવેન ક્વચિત્કૃતમ્

મનોબુદ્ધિવદપ્યેતદ્દૈવં નેહાનુભૂયતે ।
આગોપાલં કૃતપ્રજ્ઞૈસ્તેન દૈવમસત્સદા

પૃથક્ચેદ્બુદ્ધિરન્યોઽર્થઃ સૈવ ચેત્કાન્યતા તયોઃ ।
કલ્પનાયાં પ્રમાણં ચેત્પૌરુષં કિં ન કલ્પ્યતે

નામૂર્તેસ્તેન સઙ્ગોઽસ્તિ નભસેવ વપુષ્મતઃ ।
મૂર્તં ચ દૃશ્યતે લગ્નં તસ્માદ્દૈવં ન વિદ્યતે

વિનિયોક્રથ ભૂતાનામસ્ત્યન્યચ્ચેજ્જગત્ત્રયે ।
શેરતે ભૂતવૃન્દાનિ દૈવં સર્વં કરિષ્યતિ

દૈવેન ત્વભિયુક્તોઽહં તત્કરોમીદૃશં સ્થિતમ્ ।
સમાશ્વાસનવાગેષા ન દૈવં પરમાર્થતઃ

મૂઢૈઃ પ્રકલ્પિતં દૈવં તત્પરાસ્તે ક્ષયં ગતાઃ ।
પ્રાજ્ઞાસ્તુ પૌરુષાર્થેન પદમુત્તમતાં ગતાઃ

યે શૂરા યે ચ વિક્રાન્તા યે પ્રાજ્ઞા યે ચ પણ્ડિતાઃ ।
તૈસ્તૈઃ કિમિવ લોકેઽસ્મિન્વદ દૈવં પ્રતીક્ષ્યતે

કાલવિદ્ભિર્વિનિર્ણીતા યસ્યાતિચિરજીવિતા ।
સ ચેજ્જીવતિ સંછિન્નશિરાસ્તદ્દૈવમુત્તમમ્

કાલવિદ્ભિર્વિનિર્ણીતં પાણ્ડિત્યં યસ્ય રાઘવ ।
અનધ્યાપિત એવાસૌ તજ્જ્ઞશ્ચેદ્દૈવમુત્તમમ્

વિશ્વામિત્રેણ મુનિના દૈવમુત્સૃજ્ય દૂરતઃ ।
પૌરુષેણૈવ સંપ્રાપ્તં બ્રાહ્મણ્યં રામ નાન્યથા

અસ્માભિરપરૈ રામ પુરુષૈર્મુનિતાં ગતૈઃ ।
પૌરુષેણૈવ સંપ્રાપ્તા ચિરં ગગનગામિતા

ઉત્સાદ્ય દેવસંઘાતં ચક્રુસ્ત્રિભુવનોદરે ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન સામ્રાજ્યં દાનવેશ્વરાઃ

આલૂનશીર્ણમાભોગિ જગદાજહ્રુરોજસા ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન દાનવેભ્યઃ સુરેશ્વરાઃ

રામ પૌરુષયુક્ત્યા ચ સલિલં ધાર્યતેઽનયા ।
ચિરં કરણ્ડકે ચારુ ન દૈવં તત્ર કારણમ્

ભરણાદાનસંરમ્ભવિભ્રમશ્રમભૂમિષુ ।
શક્તતા દૃશ્યતે રામ ન દૈવસ્યૌષધેરિવ

સકલકારણકાર્યવિવર્જિતં
નિજવિકલ્પવશાદુપકલ્પિતમ્ ।
ત્વમનપેક્ષ્ય હિ દૈવમસન્મયં
શ્રય શુભાશય પૌરુષમુત્તમમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે દૈવનિરાકરણં નામાષ્ટમઃ સર્ગઃ